Türkiye'nin BM Evrensel Periyodik İnceleme Toplantısı, 28 Ocak Salı günü Cenevre'de yapıldı

Türkiye insan hakları uygulamaları konusunda değerlendirildi.

Birleşmiş Milletler Evrensel Periyodik İnceleme 3.Döngü Türkiye İncelemesi, Cenevre, 28 Ocak 2020

Evrensel Periyodik İnceleme (EPİ), BM İnsan Hakları Konseyi tarafından 4 yılda bir küresel ölçekte insan hakları durumunu iyileştirmek amacıyla 193 BM üyesi ülkenin gözden geçirilmesi üzerine kurulmuş yeni bir mekanizmadır. Her yıl 42 üye devletin insan hakları performansı gözden geçirilmekte ve bir sonraki inceleme sürecine dek uygulanması beklenen tavsiyeler bir sonuç raporunda yayınlanmaktadır. Türkiye, 2010 ve 2014 yılında bu incelemeye tabi tutulmuştur. Türkiye’nin 3.incelemesi 28.1.2020’de Cenevre’de yapıldı. İnsan Hakları Ortak Platformu tarafından yapılan çağrı ile insan hakları alanında çalışan birçok örgüt, Türkiye’nin Cenevre’deki EPİ inceleme toplantısını izlemek üzere Ankara Holiday Inn Hotelde bir araya geldiler. . Bu toplantıya SAHİMSEN adına Engelliler Komisyon Başkanı Ayşe SARI katılmıştır.

EPİ, Devletlerin aşağıda belirtilen insan hakları belgelerinde yer alan insan hakları taahhütlerini ne kadar yerine getirdiğini değerlendirmektedir.

  1. Birleşmiş Milletler Şartı
  2. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
  3. İnceleme altında bulunan Devletin onayladığı BM Sözleşmeleri
  4. Devletin gönüllü olarak verdiği taahhütler
  5. Devletin onayladığı Uluslararası İnsancıl Hukuk belgeleri

EPİ sürecinde, incelenecek Devlete ait ülke raporu ve ülkedeki örgütlerin sundukları raporlar değerlendirileceği gibi, insan haklarıyla ilgili sözleşme denetleme organları ve diğer BM kurumları tarafından hazırlanan raporlarda yer alan bilgiler de değerlendirmeye alınır. Bu nedenle engellilik alanında alternatif rapor sunacak ülke örgütlerinin, BM kurumları ile iletişimde olması ve komitelerin Türkiye’ye sunduğu nihai gözlem raporlarını dikkate almaları önerilir.

EPİ, ülkelerin vereceği raporların hazırlığında, ülkedeki sivil toplum örgütlerinin sürece dâhil edilmelerini şart koşar. Bu dönem ülke raporuna (Dışişleri Bakanlığına) SAHİMSEN Engelliler Komisyonu, engellilerin yaşadığı sorunlar hakkında rapor göndermiştir (Mayıs 2019). Bunun yanında Dışişleri Bakanlığının, ülke raporuna STK’ların katkı sunmasını amaçlayarak yaptığı toplantıya da katılım sağladık (Ekim 2019). Dışişleri Bakanlığına sunduğumuz raporda öncelikli olarak değerlendirdiğimiz engellilere yönelik insan hakları sorunlarını aşağıdaki gibi 10 başlık altında topladık.

  1. Ülkemizde engelliliğe dayalı ayrımcılığın cezasız kalması (TCK 122. Madde başlığına 2014 yılında ilave edilen “nefret” kelimesi nedeniyle ayrımcılık suçunun nefret saikiyle işlenmiş olma şartının aranması nedeniyle ayrımcılık suçu cezasız kalmaktadır),
  2. Engelliler Hakkında Kanunda yer alan erişilebilirlik hükümlerinin halen uygulamaya geçirilmemiş olması,
  3. Ulusal mevzuatta ayrımcı ifadelerin ve hükümlerin yer alması,
  4. Engelli çocukların yaşam hakkının korunamaması ve sağlık hakkına erişimlerin sağlanamaması,
  5. BM EHS’nin adli süreçler dâhil tüm alanlarda uygulanabilir olmaması, Sözleşmeye dair bilinç oluşturulmaması,
  6. Engelli yakını olan çalışanların çalışma hayatını kolaylaştırıcı önlemlerin alınmaması,
  7. Engelli işçilerin (1 Ekim 2008 öncesi işe girenler) erken emeklilik haklarında eşitler arası ayrımcı uygulamaların olması,
  8. Engelli kadınlar için, çalışma hayatında özel önlemler alınmaması,
  9. Engelli çocukların özel eğitim haklarında çoklu engelli çocuklar için özel önlemler alınmaması,
  10. Engelli haklarının sağlanmasında en az %40 engelli olma şartının aranması.

Türkiye’nin 2015 ve 2020’de EPİ sürecinde engellilik bağlamında ülkelerden aldığı tavsiyeler ve bunların karşılaştırılması, her iki inceleme sürecinde tavsiyelerin uygulanma durumu ve değerlendirilmesine ilişkin rapor aşağıdadır.

13 Ocak 2015 tarihinde yapılan Türkiye EPİ sürecinde, doğrudan engelliler hakkında Türkiye’ye verilen tavsiyeler, tavsiye veren ülkelerle birlikte aşağıdadır. 2019’da verilen ülke raporuna dek arada geçen 5 yıllık dönemde, bu tavsiyelerin ne derece uygulandığı ya da dikkate alındığı önemlidir.

Türkiye’nin 13 Ocak 2015 değerlendirme sürecinde kabul ettiği tavsiyeler:

  1. BM EHS Ek İhtiyari protokolün onay sürecinin hızlandırılması (Zimbabve).

Ek İhtiyari Protokol, Nisan 2015’de Cumhurbaşkanı tarafından onaylanmıştır.

  1. EHS’nin uygulanmasına odaklanılarak, engelli kişilerin haklarının korunmasına yönelik çabaların güçlendirilmesi (Maldivler).
  2. Engelli çocuklar için kapsayıcı eğitimin geliştirilmeye devam edilmesi (Beyaz Rusya).
  3. Engelli kişilerin giderek artan düzeyde destekleneceği yönünde taahhüde bağlı kalınması (Küba).
  4. Başta eğitim, sağlık ve istihdam olanakları olmak üzere, engelli kişilerin haklarını korumaya yönelik kamu politikalarını izlemek üzere bir mekanizma kurulması (Meksika).
  5. Engelli kişilerin toplumsal hayata katılımlarının güçlendirilmesi (Fas).
  6. Engelli çocukların topluma ve eğitim sistemine daha fazla dahil edilmesi ve entegrasyonlarının sağlanması (Panama).
  7. Kapsayıcı bir eğitim sistemine erişimlerini güvence altına almak da dahil engelli kişilerin haklarını korumaya yönelik çabaların artırılması (Ukrayna).
  8. Engelli kişilerin haklarını kullanırken karşılaştıkları güçlükleri ortadan kaldırılması için gerekli tedbirlerin alınması ve engelli kişilerin kamusal alanlara, hizmetlere ve sosyal güvenlik yardımlarına erişimlerinin iyileştirilmesi (Güney Kore).
  9. Az gelişmiş şehir ya da kırsaldaki engelli çocuklara ve Romanlar gibi savunmasız gruplara yönelik korumayı güçlendirmeye devam edilmesi (Çin).

Yazılı olarak kabul edildiğini beyan ettiği tavsiyeler (10.6.2015):

  1. Başta azınlık gruplara mensup kadınlar, engelli kadınlar, göçmen ve mülteci kadınlar olmak üzere kadınlara karşı ayrımcılığı ortadan kaldırmak için ayrımcılıkla mücadele yasasının çıkartılması için gerekli tedbirlerin alınması (Namibya).

2015 EPİ değerlendirmesinde Türkiye’nin kayıt altına alıdığı ancak uygulama taahhüdü vermediği tavsiyeler (EPİ’de tavsiyenin reddi, kayıt altına alma şeklinde ifade edilmektedir):

  1. 189 sayılı Ev İşçileri İnsana Yakışır İş-ILO Sözleşmesi (Filipinler).
  2. Etnik köken, dinsel, cinsel yönelim ya da cinsiyet kimliği temelinde ayrımcılık dahil tüm ayrımcılık biçimlerini önlemeye yönelik kapsamlı bir ayrımcılıkla mücadele yasasının çıkartılması (İsrail, Şili).
  3. Nefret suçlarının ve cinsel yönelim temelinde ayrımcılığı yasaklayarak, başta 122.madde olmak üzere TCK nefret suçlarına ve ayrımcılık ile ilgili maddelerinin güçlendirilmesi (Kanada).

Türkiye’nin kabul etmediği tavsiyeler:

  1. Eğitimde ayrımcılığa karşı UNESCO Sözleşmesi (Portekiz dahil 4 Devlet).

Tavsiyelere yönelik bilgiler, Kapasite Geliştirme Derneği tarafından yayınlanan, “Evrensel Periyodik İzleme-İnsan Hakları Yükümlülüklerinin Yerine Getirilmesi” adlı yayından alıntılanmıştır.

2020 EPİ değerlendirmesinde engellilik ile ilgili olarak engelliliği gündeme getiren ülkeler, Türkiye’ye verilen tavsiyeler ve tavsiyeyi veren ülkeler:

  1. Kırılgan grupların nefretten ve şiddetten korunması (Fransa).
  2. Kırılgan gruplar ile ilgili çalışmalar devam etsin (Gaban).
  3. Engellilere yönelik mevzuatın düzenlenmesi, engelli haklarının korunması (Haiti).
  4. Eğitimde ayrımcılığa karşı UNESCO Sözleşmesinin onaylanması (Honduras, Slovenia).
  5. Engellilik konusunda ilerlemeleri izliyoruz (Ekvator).
  6. On bin görme engelli çocuğun içermeci eğitime katılımı sağlanmalı, dağıtılan kitapları biliyoruz. Mali nedenlerle okulu bırakmış çocuklar var, takip ediyoruz (Etyopya).
  7. Afet riski azaltma çalışması (Fiji).
  8. Engellilerin aktif katılımının sağlanması, devam etsin (Cibuti).
  9. Eğitime erişim, engellilerin güçlendirilmesine, karar almaya katılımlarına dikkat çekiyoruz (Kamboçya).
  10. Engelliler ile ilgili ayrımcılık mevzuatı CRPD’ye uyumlu olmalı (Çad).
  11. Engellilerin tedavilerinin iyileştirilmesi (Cezayir).
  12. Engellilerin özel eğitim hizmetlerinin iyileştirilmesi (Angolo).
  13. Engellilerin hakları konusunda ilerleme var (Arjantin).
  14. ŞÖNİM lere kısıtlama olmaksızın erişim sağlanmalı (Avusturya)
  15. Kırılgan grupların, engellilerin adalete erişimlerini değerli buluyoruz (Azerbaycan)
  16. Engellilik, kadın hakları, toplumsal cinsiyet yeterince raporlanmamış (Bangladeş).
  17. CRPD’ye uyumlu engelliler için destek mekanizmaları olmalı (Buton).
  18. Herkes Anayasa 10.maddeye göre eşit olmalı (Solomon Adaları).
  19. Engelli çocuklar, içermeci eğitim ile ele alınmalı (Sudan, Ukrayna).
  20. Engellilerin eğitime dahil edilerek güçlendirilmesi (Filistin).
  21. Engelli haklarının daha da iyileştirilmesi, topluma dahil edilmeleri, sağlık hizmetlerine erişimleri sağlanmalı (Sudan).
  22. Kapsayıcı ayrımcılık karşıtı yasalar yapılmalı (İsveç).
  23. Engellilerin hücre hapsine alınmasının engellenmesi (Arabe).
  24. Engellilerin korunması, içermeci eğitimin ve ulaşım seçeneklerinin artırılması (Tayland).
  25. Engelli çocukların eğitime erişime sağlanması (Tunus).
  26. Engelli haklarının kalkınma planlarında korunması (Türkmenistan).
  27. Engelli çocukların eğitime katılımlarının sağlanmasına yönelik çabaları takdir ediyoruz (Uruguay).
  28. CRPD çabaları devam etmeli (Ürdün).
  29. Her tür ayrımcılığın önlenmesi, engellilik ile ilgili ilerleme sağlanması (Umman).
  30. Engellilerin adalete erişimlerine dikkat edilmeli (Pakistan).
  31. Engelli haklarının güçlendirilmesi, engelli çocukların eğitime erişimlerinin sağlanması (Vietnam).
  32. Engellikte ayrımcılık karşıtı mevzuat üzerinde çalışılmalı (Ruanda).
  33. Engellilerin eğitime erişimlerinin sağlanması çabalarını takdir ediyoruz. Engellilerin engelsiz olanlarla ortak alanda içermeci eğitimleri sağlanmalı, bu, kırsalda da sağlanmalı (Singapur).
  34. Engelli hakları ile ilgili takdir ediyoruz (Kenya).
  35. Engellilerin ve çocukların hakları, ayrımcılıkla mücadele dikkate alınsın (Malezya).
  36. Engelli çocukların eğitim hakkı ve toplumda eşit haklar verilmesi (Karadağ).

Ülkelerin tavsiyeleri arasında KDK ve TİHEK’in bağımsız olmaları, Paris İlkelerine uyumlu olmaları ve güçlendirilmeleri yönündeki tavsiyeler dikkat çekmiştir.

Ülkelerin engellilik ile ilgili tavsiyelerine yanıt olarak Dışişleri Bakan Yardımcısı; bütünleştirici eğitime önem verdiklerini, özel eğitim ile ilgili yönetmelikle engelli çocukların diğer çocuklar ile aynı dersliklerde eğitim aldıklarını, 2015 yılında gören göz cihazı dağıttıklarını, engelli haklarını desteklediklerini, 2013 yılında mobil oy sandığı uygulamasını başlattıklarını ifade etmiştir.

 

Şubat ayı içinde, ülkelerin tavsiyeleri yayınlanacak. Türkiye’nin nihai gözlem raporu Haziran 2020’de Cenevre’de, İnsan Hakları Konseyi tarafından verilecektir. Bu toplantıya STK’lar da katılabilecek ve önceden başvurma şartıyla söz alabileceklerdir.

EPİ ile ilgili tüm dokümanlara ulaşmak ve süreci takip etmek için bakınız: https://epi-turkiye.net/portal/

Bundan sonra ne olacak, bizler ne yapacağız?

2015 ve 2020 tavsiyeleri not edilerek, her bir tavsiyenin ne kadar dikkate alındığını, yerine getirilip getirilmediğini izleyeceğiz. Ayrımcılık ile ilgili olarak hak ihlallerini izleyeceğiz ve bunları raporlayacağız. Bunu yaparken; tüm insan hakları mekanizmalarına raporlama yapmakla sorunların, diğer ülkeler ve diğer insan hakları mekanizmaları tarafından bilinirliği sağlanabilir. Engellilik ile ilgili tavsiye veren ülkelerle temasa geçilebilir. Türkiye, Medeni ve Sosyal Haklar Sözleşmesine bağlı olarak 2016 da vermesi gereken raporu halen vermedi. Bu rapor takip edilmeli ve gölge rapor yazılabilir. Bunun yanında ayrımcı yasalar ve nefret suçları mevzuatı üzerinde çalışılabilir. Mümkün ise bu izlemeyi yapacak ve raporlayacak bir ekip kurulabilir.

EPİ ile ilgili tüm dokümanlara ulaşmak ve süreci takip etmek için bakınız: https://epi-turkiye.net/portal/

BM İnsan Hakları Konseyi 16/21 Sayılı Kararı Eki’nin Beşinci Paragrafı Uyarınca Sunulan Ulusal Rapor-TÜRKİYE, 14 Ekim 2019, https://epi-turkiye.net/portal/?p=103

Okuma önerisi: Eşit Haklar İçin İzleme Derneği, BM Evrensel Periyodik İnceleme, Türkiye 2.İnceleme Döngüsü Raporu, 2019. https://www.esithaklar.org/2020/01/evrensel-periyodik-inceleme-3-dongu-eshid-paydas-raporu/