Engellilerin Kamuda İstihdamlarının Artırılmasına Yönelik Açıklama

BASINA-KAMUOYUNA VE ENGELLİ ÖRGÜTLERİNE

SAĞLIK HİZMETLERİ SENDİKASI (SAHİMSEN) ENGELLİLER KOMİSYONUNDAN AÇIKLAMA

KONU: Engellilerin Kamuda İstihdamlarının artırılması

TARİH: 19.9.2020

SAHİMSEN, 2016 yılında kurulmuş olup, eş zamanlı olarak sendika bünyesinde, BM Engelli Hakları Sözleşmesi ve diğer taraf olduğumuz sözleşmeler bağlamında engellilerin insan haklarına erişimlerini sağlamak, izlemek, sorun alanlarını görünür kılmak, sorunlara çözüm önerileri sunmak ve ulusal düzeyde Bakanlıklara, kurum ve kuruluşlara ve taraf olduğumuz sözleşmelerin denetim mekanizmalarına raporlama yapmak üzere Engelliler Komisyonu oluşturulmuştur.

Komisyon Başkanlığını Sosyal Hizmet Uzmanı Ayşe SARI yürütmektedir.

Bilindiği üzere 2 yılda bir yapılan EKPSS, Nisan 2020 için planlanmışken COVİD-19 salgını nedeniyle önce 11 Ekim 2020 tarihine ertelenmiş, ardından Bilim Kurulu kararı ile hiçbir tarih belirtilmeksizin ileri bir tarihe ertelenmiştir.

COVİD-19 pandemi sürecinin belirsizliği, alınan tedbirlerin engelliliği kapsamaması ve son olarak EKPSS’nin ertelenmesinin engellilerin kamuda istihdam edilmelerine yönelik çalışmaların da ertelendiği anlamına gelme ihtimalinden dolayı endişeliyiz.

Taraf olduğumuz BM Engelli Hakları Sözleşmesinin 11.maddesine göre COVİD-19 pandemisi, insani bakımdan acil risk durumlarından biridir. Sözleşmeye göre Devletimiz, risk durumlarında engellilerin korunması ve güvenliğinin sağlanması için uluslararası hukuk çerçevesindeki yükümlülüklerini yerine getirmek için gerekli tüm tedbirleri almak zorundadır. Bizim endişemiz pandemi sürecinde engellilerin aleyhine kararların alınıyor olması ve planlanan hizmetlerin ertelenmesi, istihdam hakkının da ertelenen politikalardan biri olmasıdır.

Son yapılan 2018 EKPSS ve kura başvurularının ardından, 2020 yılı için başvuran ve başvurmayı bekleyen engelli aday sayısı daha da artmıştır. Bu adayların arasında çok sayıda lisans ve önlisans mezunlarının olması, dikkat çekicidir. Atamalarda nitelikli kadrolara ait tercih sayısının azlığı, bin bir güçlükle eğitimlerini tamamlamış adayların geleceğe umutla bakmasına engel bir durumdur.

Atama bekleyen engellilerin arasında sosyal yardım kapsamı dışında kalanlar, özel sektörde çalışıp pandemi nedeniyle ücretsiz izne ayrılanlar ve ekonomik güçlük içinde yaşayanlar vardır. Ücretsiz izne ayrılan engellilerin, bir iş yerinde çalışıyor görülmeleri nedeniyle başka bir işe görmeleri söz konusu değilken, işten çıkarma yasağı kalktığında ilk işsiz kalacakların ücretsiz izne çıkartılmış engelliler olacağı açıktır.

Son 2 yılda kurumların personel alımlarına baktığımızda KPSS ile çok sayıda personel aldıklarını, EKPSS puanı ile alım yapmadıklarını görüyoruz. Bu duruma en iyi örnek Sağlık Bakanlığına ait verilerdir. 2020 yılında sadece Sağlık Bakanlığı KPSS puanı ile farklı statüde 50 bin personel almış, bunların arasında EKPSS puanı ile alım yapılmamıştır.

Son yıllarda kamuda sözleşmeli personel istihdamının artışına rağmen, bu artışın engellilerin kota hesabında etkisiz olması nedeniyle, %3’lük kotanın dolması ile karşı karşıyayız.

Öte yandan gaziler, şehit yakınları ve devlet korumasında yetişenler için 2020 yılında 3 bin atama yapılırken, istihdamda özel politika gerektiren engelliler için atama yapılmaması dikkat çekicidir. Devletimiz, Ulusal İstihdam Stratejisi (2014-2023) Belgesinin eylem kararlarında engellilerin özel politika gerektiren gruplar arasında sayıldığını ve işgücüne ve istihdama katılımlarının önündeki engellerin kaldırılmasını amaçlandığını ifade etmekte iken, engellilerin istihdamına yönelik çalışma yapılmaması düşündürücüdür.

Her ne kadar, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanı Sayın Zehra ZÜMRÜT SELÇUK engellilerin istihdamında aracı kurum olduklarını beyan etse de kendisi ve Bakanlık, engellilerin istihdam politikalarının odağındadır ve öncelikli olarak sorumludur. Bakanlık, BM Engelli Hakları Sözleşmesinin 27.maddesinde ifade edilen engellilerin kamuda istihdam edilmelerine yönelik taahhüdünün denetleyicisi ve uygulayıcısı konumundadır.

Öte yandan EKPSS tercih kılavuzunda engelliliğe ve cinsiyete dayalı ayrımcılığı içeren şartların mevcut olduğu bilinmektedir. Örneğin; ruhsal hastalığı bulunan adaylar tercih sonucu atanmış olsalar da, “TSK’da Engelli Memur Olur” raporunu alamamaktadır.

Emniyet Teşkilatı Sağlık Şartları Yönetmeliğinde “Engelli personel olarak Emniyet Teşkilatına ataması yapılacak olanlarda, psikiyatrik hastalıklar açısından engel oranı bulunanlar Emniyet Teşkilatında devlet memurluğuna atanamazlar” ifadeleri vardır.

TSK ve Emniyet Genel Müdürlüğü, engellilik sağlık kurul rapor yönetmeliğine göre değil, kendi kurumsal sağlık yeteneği yönetmeliklerine göre adayları değerlendirmektedir. Bu kurumların kısıtlamaları Sözleşmeye tamamen aykırıdır.

Ayrıca kılavuzda, “Diyanet İşleri Başkanlığı'ndan Hafızlık Belgesi Sahibi Olmak” nitelik kodunun talep edildiği kadroları tercih edecek adayların; imam hatip lisesi veya ilahiyat önlisans mezunu olmalarının yanında bu koşulu da taşımaları gerekmektedir. Bu okullar dışında mezun olanlar, tercih etseler de atanamamaktadır. Bu nedenle, Mart 2020 istatistiklerine göre Diyanet İşleri Başkanlığı’nda hafızlık belgesi istenmesi ve söz konusu okullardan mezun olma şartı istenmesi nedeniyle engelli açığı 1.348’dir. Hafızlık belgesi, imam hatip lisesi veya önlisans mezunu olma şartları, başta zihinsel engeli olanların ve kura ile atanacakların Başkanlık kadrolarını tercih edememelerine neden olmaktadır. 

Tercih kılavuzunda; “Vardiyalı Çalışmasına Engel Bir Durumu Bulunmamak” ve/veya “Bu kadro/pozisyonda vardiya sistemi uygulanmaktadır” nitelik kodlarının yer aldığı kadrolarda vardiya sistemi uygulanmaktadır. Bu kadroları tercih edecek adayların; bu sistemde çalışmayı kendi istekleri ile kabul ettikleri sayılır” ifadeleri vardır. Bu şartı gören kurumlar, tercih kılavuzunda “erkek olmak” hatta “engelli olmamak” şartını koyabilmektedir (2019 EKPSS tercih kılavuzunda olduğu gibi). Devlet Memurları Kanuna göre, engellilerin istekleri halinde gece nöbeti ve vardiyasında muafiyetleri varken kılavuzda “Vardiyalı Çalışmasına Engel Bir Durumu Bulunmamak” şartının olması düşündürücüdür.

Diğer yandan, engellilerin kamuda istihdamda korunamadığı alanlardan biri de, aday memurlara yönelik sınavların engel durumuna uygun olarak yapılmamasıdır. Zihinsel engelliler EKPSS’de kendi algı düzeylerine yönelik sorularla sınava girerken, aday memurluk sınavlarında ilgili Yönetmelikte özel eğitimle ilgili kurumlardan görüş alınması gerektiğine yer verildiği halde, bu adaylar genel sorularla sınava tabi tutulmakta, yeterli puan alamadıklarından memuriyetleri sonlandırılmaktadır.

Biz SAHİMSEN olarak engellilerin istihdam politikalarında BM Engelli Hakları Sözleşmesine bağlı kalınarak yeni bir bakış açısına ve daha etkin politikalara ihtiyaç olduğunu beyan ederek;

  1. Kamuda %3’lük engelli kotasının, istihdam edilmeyi bekleyen engellilerin artmasına karşılık yetersiz kaldığını, günümüz şartlarında hiç gerçekçi olmadığını ve bu nedenlerle kotanın güncellenmesi gerektiğini, bu amaçla TBMM’nin açılışı ile Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından kota artışına yönelik kanun teklifi verilmesini, sürecin Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafında da sahiplenilmesini,
  2. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanı Sayın Zehra ZÜMRÜT SELÇUK’un, kamudaki engelli kotasının %95’inin dolduğuna yönelik beyanını ve kamuda kota üzerinden engelli istihdamına engel bir mevzuatın olmadığını hatırlatarak, kota artışına yönelik kanun değişikliği oluncaya dek, kotanın çoğunun dolmasının engellilerin kamuda istihdamlarının azaltılmasına neden olmamasını,
  3. Her yıl Ekim ayın sonunda tüm bakanlıkların, kurum ve kuruluşların memur açığı bildirimleri içinde engelli kontenjan bildirimlerinin sayıca artırılmasına yönelik Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının özel bir çalışma yapmasını ve nitelikli kadrolardan bildirim yapılmasına dair süreci denetlemesini, 2020 yılı için atama bekleyenlerin sayıca fazla olduğu da bilinerek kadro artırımının sağlanmasını,
  4. Engellilerin eğitimlerine/edindikleri mesleklere karşılık gelen kadrolarda istihdamlarının sağlanmasını,
  5. Bir meslek edinememiş engelliler için yardımcı hizmetler kadrosu yerine genel idari hizmetlerden kadro açılması ve kura ile tercih yapacaklar ile ortaöğretim düzeyinden (lise) tercih yapacak olan adayların daha çok ekonomik desteğe ihtiyaçları oldukları düşünelerek atama sayılarının artırılması, 
  6. Engelli örgütlerinin, ÖSYM tarafından yürütülen EKPSS başvuru ve tercih kılavuzlarının hazırlık aşamalarında sürece dahil olmaları gerektiğini hatırlatarak; kılavuzlarda yer alan engelliliğe ve cinsiyete dayalı ayrımcı şartların kaldırılmasına ve sorunların tespitine yönelik çalıştay yapılmasını,
  7. Tercihleri sonucu Diyanet İşleri Başkanlığına atanmış engelli adayların; hafızlık belgesi, bilgisayar sertifikası ya da benzer kurs belgelerinin olmayışı nedeniyle atamalarının iptali yerine, diğer şartları sağlamaları halinde bu adaylara eksik olan belgeleri tamamlaması için hizmet içi eğitim programlarının düzenlenmesini, Başkanlığa atanmak için sadece gerekli kadrolar için imam hatip lisesi ya da imam hatip önlisans şartının aranması, genel idari hizmetler kadrosu için bu şartın aranmaması, hafızlık belgesi, imam hatip lisesi veya önlisans mezunu olma şartları, başta zihinsel engeli olanların ve kura ile atanacakların Başkanlık kadrolarını tercih edebilmeleri için söz konusu şartların kaldırılması ve halen boş kalan 1.348 kadronun dolmasının hedeflenmesi,
  8. Ataması yapılan engellilerin çalışma hayatında desteklenmesi, engelli hakları konusunda engellilerin, idarecilerin ve çalışma arkadaşlarının bilgilendirilmesi, erişilebilirliğin sağlanması ve makul düzenleme taleplerinin karşılanması, engellilerin iş sağlığı ve güvenliği ve engelliliğe dayalı mobbing konularında özel bir çalışma yapılmasını, tüm bu konularda eğitim ve danışmanlık verilmesini, eğitim ve danışmanlığın nasıl verileceğine ilişkin STK’ların sürece dahil edilmesini,
  9. Aday memurlar için düzenlenen hizmet içi eğitimlerin, adayların engelliliklerine uygun makul düzenlemeler ile hazırlanması, aday memurluk sınavlarında da ilgili Yönetmelik gereği zihinsel engelli adaylar için algı düzeylerine uygun sorular sorulması, zihinsel engelli adayların sınavdan düşük not almalarının memuriyetin iptal nedeni sayılmaması, 
  10. BM Engelli Hakları Sözleşmesi’nin, Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı’nın, Engelli Hakları Komitesinin 9 Nisan 2019 tarihli Nihai Gözlem Raporunun ve Ulusal İstihdam Strateji Belgesinde (2014-2023) yer alan hedef ve amaçların; istihdam politikalarında gözetilmesi, süreçlerin izlenmesi ve raporlanması ayrıca istihdam politikalarına ilişkin mevzuatın Sözleşmeye uygun hale getirilmesi amacıyla Bakanlık nezdinde STK’ların dahil olduğu bir mekanizma kurulmasını,
  11. KPSS ile personel alımlarında eş zamanlı EKPSS puanı ile engelli personel alımının sağlanması ve engelli öğretmen atamalarının MEB tarafından yapıldığı gibi engelli sağlıkçılarının atamalarının da Sağlık Bakanlığı tarafından yapılmasının sağlanması için Engelli Kamu Personel Seçme Sınavı ve Engellilerin Devlet Memurluğuna Alınmaları Hakkında Yönetmelikte düzenleme yapılmasını,

Talep Ediyoruz.

Bu rapor Cumhurbaşkanlığına, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı dahil tüm Bakanlıklara ve Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğüne gönderilecektir.

Kamuoyuna saygı ile duyurulur.

Ayşe SARI

Sosyal Hizmet Uzmanı

SAHİMSEN Engelliler Komisyon Başkanı

Sivil Memurlar Sendikası Genel Merkez Engellilik Mevzuat Danışmanı

Mobbing ile Mücadele Derneği Engellilik Genel Koordinatörü

Türkiye Engelsiz Yaşam ve Sosyal Hizmet Vakfı (TEYVAK) Yönetim Kurul Üyesi

Gören Kalpler Eğitim Derneği Yönetim Kurul Üyesi

Engelli Çocuk Hakları Ağı (EÇHA) Üyesi