Engelli Hakları-Güncel Rehber

Not: Bu rehberin içeriği, talepleri halinde görme engellilere Word dosyası olarak ulaştırılacaktır. Talep oluşturmak, görüş, öneri bildirmek ya da ayrıntılı bilgi almak isteyenler için mail adresi: aysegiresunlu@hotmail.com

Bu Rehber içeriğindeki bilgiler, Şubat 2020 itibarı ile günceldir. Rehber içeriği, SAHİMSEN ve SİMESEN’den ve Rehberin yazarı Ayşe SARI'dan izinsiz kopyalanamaz, çoğaltılamazve basılamaz.

Ayşe SARI

Sosyal Hizmet Uzmanı-Hemşire

SAHİMSEN Engelliler Komisyon Başkanı

SİMESEN Genel Merkez Engellilik Mevzuat Danışmanı

GEAH Engelli Danışma ve Koordinasyon Birim Sorumlusu.

Türkiye Engelsiz Yaşam ve Sosyal Hizmet Vakfı Yönetim Kurul Üyesi

Engelli Çocuk Hakları Ağı (EÇHA) Üyesi

Gören Kalpler Eğitim Derneği Yönetim Kurul Üyesi

Mobbing İle Mücadele Derneği Engellilik Genel Koordinatörü

Biyonik Kulaklı Çocuklar Derneği (BİYONİK-DER) Danışma Kurul Üyesi

Eğitimde Eşit Haklar Platformu Üyesi

Engellilik ile İlgili Temel Mevzuat

Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi

21.yüzyılın ilk insan hakları belgesi olan Sözleşme, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda 13 Aralık 2006 tarihinde kabul edilmiştir. Türkiye tarafından 30 Mart 2007 tarihinde imzalanan Sözleşmenin, TBMM’de onay tarihi 3 Aralık 2008, Türkiye’deki yürürlük tarihi ise 23 Ekim 2009’dur.

Elli maddeden oluşan Sözleşme engelli bireylere yeni haklar vermez. Taraf Devletler; engelliliğin verilen bir kavram olduğunu, engelliliğin sakat kişilerin, onların diğer bireyler ile birlikte eşit bir temelde topluma tam ve etkili katılmalarına olanak tanımayan tutumlar ve çevre koşullarla etkileşiminden kaynaklandığını tanıyarak, engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılık yapılmaksızın bütün engellilerin tüm insan haklarına sahip olmalarını ve hak ve özgürlüklerini güçlendirmeyi taahhüt ederler.

Engelli bireylerin; kendi seçimlerini yapma özgürlükleri ve bağımsızlıkları da dahil olmak üzere, kişilerin doğuştan sahip oldukları onura ve bireysel özerkliklerine saygı gösterilmesi; ayrımcılık yapılmaması; topluma tam ve etkili katılım ve dahil olma; farklılıklara saygı gösterilmesi ve engelliliğin insan çeşitliliğinin ve insanlığın bir parçası olarak kabul edilmesi; fırsat eşitliği; erişilebilirlik; kadın ve erkek arasında eşitlik; engelli çocukların gelişen kapasitelerine saygı duyulması ve engelli çocukların kendi kimliklerini koruyabilmeleri için haklarına saygı duyulması; Sözleşmenin ilkeleri arasındadır.

Sözleşmeye ilişkin Türkiye'nin bir çekince veya beyanı söz konusu değildir. Sözleşme ülkemizde iç hukuk metnidir. Anayasanın 90. Maddesine göreUsulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır”. Sözleşmeye Ek İhtiyari Protokol, 2015 yılında TBMM’de onaylanmıştır. Engelli haklarının ihlal edildiğini düşünen engelliler, engelli örgütleri ya da bireyler, iç hukuk yollarını tükettiklerinde BM Engelli Hakları Komitesine başvuru yapabilmektedirler.

Ülkemizde 10. yılını dolduran Sözleşmenin, toplum genelinde bilinirliğini artırmak ve engelli bireyler ve ailelerine tanınan hakların sosyal adaleti sağlayacağına yönelik inanç oluşturmak; sendikalar olarak sorumluluğumuzdur.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası

Madde 10: Çocuklar, yaşlılar, engelliler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.

Madde 50: Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedenî ve ruhî yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar.

Madde 61: Devlet, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir hayat seviyesi sağlar. Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır.

Madde 42: Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.

Engelliler Hakkında Kanun

Engellileri, ailelerini, engellilere yönelik hizmet veren kurum ve kuruluşlar ile diğer ilgilileri kapsayan ve 1 Temmuz 2005 tarihinde yürürlüğe giren 5378 sayılı bu Kanunun amacı; engellilerin temel hak ve özgürlüklerden faydalanmasını teşvik ve temin ederek ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirerek toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve engelliliği önleyici tedbirlerin alınması için gerekli düzenlemelerin yapılmasını sağlamaktır. Kanun, doğrudan ve dolaylı ayrımcılık dâhil olmak üzere engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklamış, eşitliği sağlamak ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak üzere engellilere yönelik makul düzenlemelerin yapılması için gerekli tedbirlerin alınması gerektiğini, engellilerin hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanmasını sağlamaya yönelik alınacak özel tedbirlerin ayrımcılık olarak değerlendirilemeyeceğini hüküm altına almıştır.

Engelli Haklarından Kimler Yararlanabilir?

Ülkemizde engelli haklarından yararlanmak için; bireyin en az %40 oranında engelli olduğunu, Sağlık Bakanlığı tarafından engelli sağlık kurul raporu vermeye yetkilendirilmiş bir hastaneden aldığı raporla belgelemiş olması gerekir.

Bunun yanında 20 Şubat 2019 tarihinden önce yürürlükte olan Yönetmeliğe göre engelli çocukların özel eğitim almaları için gerekli engel oranı en az %20’dir. 20 Şubat 2019 tarihinde Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (ÇÖZGER) yayınlanmıştır. Buna göre artık çocukların raporlarına engel oranı yazılmayacaktır.

Raporunda “özel gereksinim var (ÖGV)” ibaresi olup raporunda fizyoterapi, özel eğitim, rehabilitasyon ve benzer gereksinimleri belirtilenler; özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanmak üzere başvuru yapabileceklerdir. (ÖGV, engel oranı olarak %20-39 karşılığıdır).

Engelli Sağlık Kurul Raporu-Özel Gereksinim Raporu

20 Şubat 2019 tarihinde yayınlanan ve aynı gün yürürlüğe giren Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik ve Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (ÇÖZGER) ile birlikte 30.3.2013 tarihli “Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik” yürürlükten kaldırılmıştır.

Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik; sadece 18 yaşını doldurmuş olan bireyleri kapsar. 18 yaş altı çocukların sağlık kurul işlemleri ise ÇÖZGER hükümlerine göre düzenlenecektir. Özel gereksinimli çocukların raporlarında “engelli” ifadesi geçmeyecek ve herhangi bir engel oranı yazılmayacaktır. Bu Yönetmelikler engelli sağlık kurul raporları ile birlikte çocukların ve erişkinlerin terör, kaza ve yaralanmaya bağlı durum bildirir sağlık kurulu raporunun alınış işlemlerini de düzenler.

Çocuk ve erişkinler için engelli sağlık kurul raporu, Sağlık Bakanlığı tarafından, engellilik sağlık kurul raporu ve ÇÖZGER raporu vermeye yetkilendirilmiş hastanelerden alınır.

Hakların kullanımı: Çocuk ve yetişkinler için alınan raporlar tek başına, hakların verilmesi için dayanak teşkil etmez. Kişinin elde edeceği sosyal haklar, hizmetler veya kazanımlar, rapor dikkate alınarak ilgili kurumlarca belirlenir.

Hakların kullanımında bireye ait en son tarihli rapor geçerli olacaktır. En son tarihli raporu yerine eski tarihli raporu kullanmak; usulsüz kullanım olacaktır.

Çocuklar için rapor alımı: Çocuğun annesi, babası ya da yasal vasisi (bakım veren kişi) başvuru dilekçesi ile ÇÖZGER vermeye yetkili olan sağlık kuruluşuna başvurur. Sağlık kuruluşunda çocuğu takip etmekte olan hekim, yoksa ÇÖZGER yetkili hekimi süreci başlatır. ÇÖZGER vermeye yetkili sağlık kuruluşunda, çocuk başvuru öncesinde izlenmekte ise tanısı ve özel gereksinimleri için çocuğu izleyen uzmanlardan görüşleri istenir. 20 Şubat 2019 tarihi öncesi uygulamada çocuğun kurula gelmesi bir zorunluluktu ancak yeni uygulamaya göre; gereği hâlinde çocuk kurula davet edilir.

ÇÖZGER için mevzuatla uyum arandığında kullanılacak tablo: Özel gereksinimli çocuklar için tanımlanmış hakların kullanımında engel oranlarının belirlenmesi için Yönetmelik ekinde açıklanmış “özel gereksinim düzeylerinin karşılığı olan engel oranlarına” bakılması gerekir. Buna göre;

  1. Özel gereksinim var (ÖGV): %20-39
  2. Hafif düzeyde özel gereksinim var: %40-49
  3. Orta düzey özel gereksinim var: %50-59
  4. İleri düzeyde özel gereksinim var: %60-69
  5. Çok ileri düzeyde özel gereksinim var: %70-79 (Ağır engelli olduğu kabul edilir)
  6. Belirgin düzeyde özel gereksinim var (BÖGV): %80-89 (Ağır engelli olduğu kabul edilir)
  7. Özel Koşul Gereksinimi var (ÖKGV): %90-99 (Ağır engelli olduğu kabul edilir)

Kazanılmış haklar: Engelliler Hakkında Kanunun “Mevcut belgelerin geçerliliği” başlığında yer alan Geçici Madde 5’de; “engelli bireylerin bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten (07.07.2005) önce ilgili mevzuatına göre almış oldukları sağlık kurulu raporlarına istinaden hâlen yararlanmakta oldukları hak ve menfaatlerin, sağlık kurulu raporu dışındaki diğer şartların muhafaza edilmesi ve ilgili mevzuatına göre bu hak ve menfaatlerin devamının mümkün olması kaydıyla, önceki raporların geçerlilik süresi içinde aynı şekilde uygulanmasına devam olunur.

Öte yandan engelli bireylerin ilgili mevzuatına uygun olarak daha önceden almış oldukları sağlık kurulu raporlarına istinaden engellilik durumlarının tespitine veya engellilikleri dolayısıyla kendilerine veya yakınlarına kolaylıklar ya da haklar teminine yönelik olarak bu maddenin yayımı tarihine kadar verilmiş olan özürlü, sakat, çürük veya zihinsel ya da bedensel engelleri niteleyen benzeri ibareleri içeren belge, kimlik, kart ve benzeri belgelerin, geçerli oldukları süreler dâhilinde yenilenmeleri gerekmez” ifadeleri yer alır. Dolayısıyla “belirli bir tarih öncesi alınmış raporlar geçersizdir” söylemi yersizdir.

Çocuklar için kazanılmış haklar: 20 Şubat 2019 tarihinden önce eski Yönetmeliğe göre alınmış “sürekli” ibareli raporlar; geçerli olup yenilenmesine gerek yoktur. Süreli raporlar ise süresi bitimine dek geçerlidir. Süresi içinde, çocuklardan yeni rapor istenmeyecektir.

Çocuk için “sürekli” ibareli ÇÖZGER düzenlenmiş ise Yönetmeliğe göre çocuk 18 yaşını doldurduğunda, rapor geçersiz olacak ve bu kişiler 18 yaşını doldurduğu günden itibaren en geç 3 ay içinde erişkin engellilik sağlık kurul raporu alacaklardır. Haklarında ÇÖZGER düzenlenmiş olan çocuklara, talepleri halinde 18 yaş dolmadan 3 ay önce; Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğe göre engellilik sağlık kurul raporu düzenlenebilir. Ancak alınan bu rapor, çocuk 18 yaşını doldurduğu günden itibaren geçerli olur.

Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğe göre; bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce 18 yaş üstü engelliler için düzenlenmiş sürekli ibareli sağlık kurulu raporlarıyla belirlenmiş olan tüm vücut fonksiyon kaybı oranları geçerli olup bu oranlara dayanılarak sağlanmış istihdam, eğitim, sosyal destek ve yardım hizmetlerinin sürdürülebilmesi için kurumlarca rapor istenemez. Aynı şekilde rapor süreli ise rapor süresinin bitimine dek kurumlarca rapor yenilenmesi talep edilemez.

Bununla birlikte her iki Yönetmeliğe göre; Özel Tüketim Vergisi Kanuna göre ÖTV istisnalı araç alımında 01.08. 2002 tarihi öncesinde alınan raporlar geçerli olmadığından, ÖTV istisnalı araç talebinde bulunan bireyler için bu tarih öncesi sürekli raporu olanlara yeni rapor düzenlenir. Bunun yanında ÖTV istisnalı araç alımında yıl olarak “süreli” raporu olanlar, raporun bitimine 6 ay kalıncaya dek ÖTV istisnalı araç alabilecekleri için bu kişiler rapor bitimine 6 aydan az kaldığında yeni rapor talebinde bulunabileceklerdir.

Erişkinler için engelli sağlık kurulu raporunun düzenlenmesi: Birey veya vasisi, başvuru dilekçesi ile rapor vermeye yetkili olan sağlık kuruluşuna başvurur. Değerlendirme için bireyin ve/veya vasisinin sağlık beyanına uygun olarak ilgili poliklinikler belirlenerek süreç başlatılır. Engelli bireyin Kurula gelmesi zorunludur. Raporda yer alan bağımlılık değerlendirmesi alanına “evet” ya da “hayır” ifadesi yazılarak bireyin durumu belirtilir ve bu alan hiç bir suretle boş bırakılamaz. Bu Yönetmelikte geçen “tam bağımlı engelli birey” ifadesi, ilgili mevzuatın uygulanması açısından ağır engellilik durumunu ifade eder.

Erişkinler ve çocuklar için raporların geçerlilik süresi: Rapor sürekli veya süreli olarak düzenlenir, raporda geçerlilik süresi mutlaka belirtilir. Çocuğun/erişkinin gereksinim durumunun/engellilik durumunun ilaç tedavisi, cerrahi tedavi ve/veya rehabilitasyon uygulamaları ile zaman içinde azalma ihtimali olduğu ve hastalık bulgularının tam olarak görülemediği hâllerde süreli rapor düzenlenir. Çocuğun/erişkinin gereksinim durumunun/engellilik durumunun sabit kalması veya artması söz konusu olan hastalıklar için sürekli rapor düzenlenir.

Çocuğun/erişkinin yeni bir gereksinim durumunun/engellilik durumunun oryaya çıkması veya değişmesi hâlinde bakım veren kişinin/engelli bireyin/vasisinin/yasal temsilcisinin talebi ve ilgili branş hekiminin kurula sevki uygun görmesi üzerine süre aranmaksızın çocuğun/erişkinin özel gereksinimi/engellilik durumu yeniden değerlendirilir ve yeni rapor düzenlenir. Süreli olarak düzenlenen raporlarda, sürenin bitmesine altı aydan kısa bir süre kalması durumunda, engelli bireye talebi üzerine tekrar rapor verilebilir.

Raporlara itiraz: Raporlara, engelli birey, bakım veren kişi veya raporu talep eden kurum tarafından il sağlık müdürlüğüne itiraz edilir. Kişisel rapor itirazları, ilgilisine teslim tarihinden itibaren otuz gün içerisinde yapılır. Sağlık kurulu tarafından kişiye imza karşılığı teslim edildiği tarih; teslim tarihidir. Süresinde yapılmayan itirazlar değerlendirilmez. Kurum itirazları gerekçe belirtilerek yazı ile yapılır. Kurum itirazlarında süre aranmaz (Kurumlar; SGK, vergi daireleri, sosyal yardımlaşma dayanışma vakıfları, sosyal hizmet il müdürlükleri, rehberlik araştırma merkezleri vb.). Kurumların sevki dışında bireysel itirazlar için hakem hastaneden alınacak raporlar, ücretlidir.

Rapora itiraz edilmesi hâlinde birey, il sağlık müdürlüğü tarafından yetkili en yakın farklı bir sağlık kuruluşuna ya da önceki raporu farklı sağlık kuruluşundan alınmış ise sürekli izleminin yapıldığı sağlık kuruluşuna gönderilir. İtiraz edilen rapor ile itiraz üzerine verilen rapordaki kararlar aynı yönde ise rapor kesinleşir. Rapor sonuçlarının farklı olması ve itirazın devam etmesi hâlinde, müdürlük tarafından en yakın hakem hastaneye yönlendirilir. Hakem hastane tarafından verilen karar kesindir. İlk veya itiraza istinaden alınan ikinci rapor hakem hastaneden alınmış olsa dahi hakem hastane raporu olarak kabul edilmez.

Süreli/sürekli verilen raporlar ile ilgili olarak kontrol muayeneleri dışında herhangi bir sebeple kurum tarafından yeni bir rapor istenmesi durumunda, ilgili kurumun gerekçeli yazısına istinaden müdürlük tarafından, bu maddenin birinci ve ikinci fıkralara göre işlem yürütülür.

Hakem hastane kararı ile süresinde itiraz edilmeyerek kesinleşen rapor hakkında aynı gereksinim alanı ile ilgili yeni rapor başvurusu en erken altı ay sonra kabul edilir. Terör, kaza ve yaralanma nedeniyle verilen, ilaç tedavisi, cerrahi tedavi ve/veya rehabilitasyon ile engel oranının değişmeyeceği hakem hastane kararı ile kesinleşen sürekli ibareli raporlar için yeni rapor başvurusu kabul edilmez.

Hakem hastaneden rapor alım işlemi; ücretlidir.

Engelli sağlık kurul rapor ücreti: Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan Kamu Sağlık Hizmetleri Satış Tarifesi Usul ve Esaslarına göre; engel oranı %0 çıkması halinde kişilerden ücret alınacağı belirtilmiş olup, “08.02.2002 tarihli ve 24665 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Bakanlar Kurulu Kararı gereğince; gaziler, şehit ve gazi dul ve yetimleri, engelliler, öğrenciler ve 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamındaki kişilerden sağlık kurulu rapor bedeli alınmayacağı kararlaştırıldığından, bu kişilerden ücret talep edilmeyecektir” ifadesine yer verilmiştir. 2022 sayılı Kanun kapsamında rapor ücreti ödemeyecek olanlar; engelli ve yaşlı maaşı alanlardır.

Engelliler tarafından talep edilen silah ruhsatı, ehliyet raporları ve ÖTV indirimli araç için alınan raporlardan ücret talep edilecektir. Engelli sağlık kurulu raporu için başvuran kişilere Engelli Sağlık Kurulu Raporu Ücretlendirmesi Bilgilendirme ve Onam Formunun imzalatılarak bilgilendirilmesi, engelli çıkmayanlardan (engellilik oranı 0-sıfır-çıkanlar) rapor ücretinin tahsil edilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerde engel oranı %1’den %100’e dek olan kişilerden sağlık kurul rapor bedeli alınmayacaktır.

Ancak, kurum sevk, dışında bireysel itirazlarda hakem hastaneden alınan raporları ücretli olacaktır. Engelli sağlık raporu almak için başvurulan hastaneden ücret konusunda bilgi alınız. Ayrıntılı bilgi için bakınız: https://www.saglikaktuel.com/d/file/13885,ek-1--fiyat-tarifeleri-usul-ve-esaslaripdf.pdf

Diğer hususlar: Rapor kurum müracaatlarında üç, bireysel müracaatlarda iki nüsha olarak düzenlenir. Raporun bir nüshası bireye veya vasisine verilir. Kurum müracaatlarında raporun bir nüshası raporu isteyen kuruma bildirilir. İhtiyaç hâlinde rapor nüshaları başhekimlik onayı ile çoğaltılır. 20 Şubat 2019 tarihinde itibaren alınan raporlar kişilerin e-nabız sistemine kayıtlı olacağından; e- nabız üzerinden alınan raporlar, “aslı gibidir” onayı olmadan kullanılabilecektir.

18 yaş üzeri bireyin engellilik durumu dikkate alınarak çalıştırılamayacağı işlerin niteliği rapora mutlaka yazılır. ÇÖZGER alan çocuklar için, çalıştırılamayacağı işlerin niteliği; çocuğun kendisi ya da ebeveyninin/yasal temsilcisinin isteğine bağlıdır. Çocukların İş-Kur kaydı 14 yaş dolduğunda yapılabileceğinden ya da 18 yaş altında engelli kamu personeli kura başvurusuna katılabileceklerinden; ÇÖZGER’de çalıştırılamayacağı işlerin niteliği kısmının yazdırılması önerilir.

Bireylerden engellilik/gereksinim durumu sürekli olarak tekerlekli sandalye veya sedye kullanımını gerektirecek nitelikte olanlar ile sadece engelliliğine uygun hareket ettirici özel tertibatla taşıt kullanabilecek olanların durumu raporun açıklama kısmına yazılır.

Raporda erişkin bireyin son altı ay içinde çekilmiş fotoğrafının bulunması zorunludur. 15 yaşın altında olan çocuklar için fotoğraf zorunluluğu yoktur.

Çocuklar ve erişkinler için rapor, kişinin rapor için başvurduğu günden itibaren 30 gün içinde teslim edilir. Bu süre; sağlık kurul işlemlerinin başladığı ilk günden itibaren başlar.

65 yaş ve üzeri bireylerin engellilik oranına Balthazard formülü ile %10 eklenerek engel oranı belirlenir.

Engelli Kimlik Kartı

En az %40 ve üzerinde geçerli engelli sağlık kurul raporu olan yetişkinler ile ÇÖZGER raporunda 2. kategori ve üzerinde özel gereksinim düzeyi yazılı olan çocuklar, engelli kimlik kartı alabilirler. Raporunda ağır engelli ya da tam bağımlı” yazan yetişkinler, “refakatli” ibareli engelli kimlik kartı alırlar. ÇÖZGER raporunda “çok ileri düzeyde özel gereksinim var (ÖGV)”, “belirgin özel gereksinimi var (BÖGV)” ve “özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ifadeleri olan çocuklar ağır engelli sayıldıklarından bu çocuklar da “refakatli” ibareli engelli kimlik kartı alabilirler. Sağlık kurul raporunun aslı gibidir fotokopisi, 15 yaş üstü olanlar için 2 resim ve nüfus kâğıdı fotokopisi ile birlikte illerde Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler il müdürlüklerine, ilçelerde sosyal hizmet merkezlerine başvuru yapılır. Engelli kimlik kartı çıkartmak, isteğe bağlıdır. Kişiler, engelli haklarından yararlanmak için engelli kimlik kartını ya da engellilik sağlık kurul raporunun/ÇÖZGER raporunun aslını beyan ederler.

Son zamanlarda raporların e-rapor sistemine kayıtlı olmayanların engelli haklarından yararlanamayacağına ilişkin söylemler vardır. Mevzuat mevzuatta “raporu e-rapor sistemine kayıtlı olmayanlar, engelli haklarından yararlanamazlar” hükmü yoktur. Hastaneler, 20 yıl süre ile engelli raporlarına ilişkin kayıtlarını saklamak zorundadırlar. Raporların sisteme kayıt edilmesinden, hastaneler sorumludur. Eski tarihli raporu olanlar, rapor asılları ile birlikte, rapor aldıkları hastanelere dilekçe vererek raporlarının sisteme kayıt edilmesini sağlayabilirler. 20 yıldan daha eski olanlar da aynı yolu izleyebilirler. Hastanelerin, kayıtlara ulaşamadığı için, kişileri rapor yenilemeye zorlamaları yersizdir. Bu durumla karşı karşıya kalanların itiraz etmelerini, ALO 184 SABİM hattını aramaları ve Kamu Denetçiliği Kurumuna başvurmalarını öneririz.

Sosyal Yardımlar

Engelli aylıkları: 2022 sayılı Kanuna göre bağlanan aylıklardır. Bir kişiye engelli aylığı bağlanması için; 18 yaşını doldurmuş Türk vatandaşı olması, en az %40 oranında engelli olması, herhangi bir sigortalı işte çalışmaması, nafaka almaması veya nafaka almasının mümkün olmaması, aylık hane geliri kişi başı asgari ücretin üçte birinden az olması (2020 yılı için 701 lira) ve inceleme sonucu kişinin muhtaç olduğuna karar verilmesi gerekmektedir.18 yaş altı çocukların yakınlarına engelli yakını aylığı bağlanır. Bu aylıklar, düzenli sosyal yardım sayıldığından, engelli aylığı alanların elektrik faturalarında indirimden yararlanma hakları olur.

Kendisine yaşlılık aylığı bağlanmış olan %40-69 arası engelli olanlara yaşlılık aylığı ödenmeye devam edilir. Bu kişilerden engel oranı %70 veya üzerinde olanlara ise bakıma muhtaç engelli aylığı ödenmeye başlanır. 65 yaşını doldurmadan önce %40-69 engelli olup kendisine engelli aylığı bağlanmış olanların engelli aylıkları ödenmeye devam edilir.

Engelli aylığı ve yetim aylığına aynı zamanda hak kazananların yetim aylıkları engelli aylığından düşük ise; yetim aylığı engelli aylığına yükseltilir. Aradaki fark ödemesi SGK tarafından yapılır.

Başvuru; sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarına (SYDV) yapılır. Engelli aylıkları, her ay ödenir. Engelli aylığı alanlar; adres, gelir durumu, ailedeki kişi sayısı değişimlerini ve bir işe girdiklerinde bu durumu Vakıflara bildirmek zorundadır.

2022 sayılı Kanun kapsamında bağlanan aylıklar şunlardır:

  1. Engelli yakını aylığı
  2. On sekiz yaş üstü engelli aylığı
  3. Engel oranı %40-69 arası olanlara bağlanan engelli aylığı
  4. Engel oranı %70 ve üzerinde olanlara bağlanan bakıma muhtaç engelli aylığı
  5. a) Engelli yakını aylığı: On sekiz yaş altında olan özel gereksinimli çocuklardan raporunda “hafif düzeyde özel gereksinim var” ifadesi yazılı olanların (bu ifadenin engel oranı olarak karşılığı %40-49’dur) ve bu ifadenin daha üzerinde özel gereksinimi olanların, anne ve babası ya da yasal vasisi sigortalı bir işte çalışmıyorsa, aylık kişi başı gelirin asgari ücretin üçte birinden az geliri varsa; engelli çocuğun yakınına bu aylık bağlanır.

Engelli yakının %70 ve üzerinde engelli olması halinde, aylık bağlanmaz. Engelli yakını aylığı alanların genel sağlık sigortası primi (GSS) Devlet tarafından ödenir. 20 Şubat 2019 tarihinden önce adına düzenlenmiş geçerli engellilik sağlık kurul raporu olan çocuklarda, engel oranının en az %40 olması şartı aranır. Bakım veren kişi ile özel gereksinimli çocuğun aynı hanede oturması zorunludur. Çocuk 18 yaşını doldurduğunda bu maaş kesilir.

  1. b) On sekiz yaş üzeri engelli aylığı: On sekiz yaşını dolduran, sigortalı bir işte çalışmayan ve aylık bağlanması hakkındaki diğer şartları sağlayan engelli bireylere engelli aylığı bağlanabilir. Engel oranı %40-69 arası olanlara “engelli aylığı”, %70 ve üzerinde olanlara ise “bakıma muhtaç engelli aylığı” bağlanır.

Engelli aylığı alanların GSS primleri Devlet tarafından ödenir (eski yeşil kart uygulaması gibi). 18 yaşını doldurmuş, 65 yaşından gün almamış olan %40-60 arası engelli olanların Türkiye İş Kurumuna (İş-Kur) kayıtları, başvuru sürecinde sistem üzerinden otomatik yapılır.

Evde bakım aylığı: 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu kapsamında bağlanan aylıktır. Evde bakım maaşı bağlanması için gerekli şartlar şunlardır:

1) Engellilik sağlık kurul raporunda “ağır engelli” yazılı olması (20 Şubat 2019 tarihinden sonra erişkinler için engelli sağlık kurul raporu alanların raporunda, ağır engelliliğin karşılığı olan “tam bağımlı engelli birey” ifadesi aranır. 18 yaş altı çocuklar için alınan özel gereksinim raporunda ise “Çok ileri düzeyde özel gereksinim var (ÖGV)”, “Belirgin ÖGV” ve “Özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ifadeleri olan çocuklar ağır engelli sayılır),

2) Haneye giren tüm gelirler toplanıp hanedeki kişi sayısına bölündüğünde; kişi başı aylık gelirin asgari ücretin üçte ikisinden az olması (2020 yılı için 1402 lira),

3) Sosyal hizmetler il müdürlüğü ya da sosyal hizmet merkezi tarafından yapılan inceleme sonucu, engelli bireyin bakıma ihtiyacı olduğuna karar verilmesi.

Başvuru yeri: İllerde Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler il müdürlükleri, ilçelerde sosyal hizmet merkezleridir. Engelli birey adına anne, baba ya da yasal vasisi başvuru yapabilir.

Bakım verecek kişinin akraba olması şartı aranır. Birey, engelli sağlık kurul raporu/ÇÖZGER ile başvuru yapabilir. Diğer gerekli belgeler, müdürlük tarafından istenir. ÇÖZGER raporunda; ÖKGV, BÖGV ya da çok ileri düzeyde ÖGV ibaresi olanların evde bakım aylığı alabilmeleri için sosyal hizmetler yetkililerince; bakıma ihtiyaçlık durumun tespiti ve onayı gerekir. Olumsuz kararlara itirazlar, kararın bildiriminde itibaren 30 gün içinde yazılı dilekçe ile yapılır.

Hanede, birden fazla “ağır engelli” varsa, bir engelliden sonraki her engelli 2 kişi sayılır. Buna göre; aynı evde 2 ağır engelli birey, anne ve babası ile yaşıyorsa, bu evdeki kişi sayısı 5 olarak belirlenir.

Evde bakım maaşı alanlar; engelli bireyin vefat durumunu, hastanede yatışını, adres değişikliğini, gelir durumu değişikliğini ve hanedeki kişi sayısındaki değişimi; süresi içinde bildirmek zorundadırlar. Ayrıca, ÖTV istisnalı araç alımı-satımı, ev alım satımı, bankadaki hesap, fazla mesai ücretleri gibi mali durumdaki değişimler; bakım maaşı başvurusu yapılan birime bildirilmelidir.

Evde bakım ve engelli aylığının birlikte alınması hakkında: Evde bakım aylığı Şubat 2014’den bu yana hane geliri sayılmaktadır. Evde bakım aylığı alanların engelli aylığına başvurusunda gelir testi yapılır. Aylık hane geliri toplanıp hanede yaşayan kişi sayısına bölündüğünde; kişi başı asgari ücretin üçte birinden az ise bu kişiye evde bakım maaşının yanında engelli aylığı bağlanabilir.

Vakıf aylığı-muhtaç aylığı: On sekiz yaşını doldurmuş, muhtaç durumda olan engelliler başvurabilir. Bir hanede sadece bir kişiye vakıf maaşı bağlanır. %40 ve üzeri engelli olan muhtaçlara; sosyal güvencesi olmaması, herhangi bir gelir ya da aylığı olmaması, mahkeme kararı ile veya kanunla bakım altına alınmamış olması ve gelir durumunun uygun olması halinde; kişiye muhtaç aylığı bağlanır. 2020 yılında muhtaç engellilere aylık 914,49lira ödenmektedir.

Başvuru: Muhtaç aylığı başvuru formu ve engelli sağlık kurul raporu ile başvurulur. Başvurular Vakıflar Bölge Müdürlüklerine doğrudan, posta yoluyla yapıldığı gibi internet sitesinden de başvuru yapılabilir. Her başvurana aylık bağlanacak diye bir şart yoktur. Vakıflar, belirli sayıda kişiye aylık bağladığından engel oranı yüksek olanlara öncelik verebilir.

Ayrıntılı bilgi için 27.09.2008 tarihli ve 27010 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Vakıflar Yönetmeliğini inceleyiniz. https://www.vgm.gov.tr

Elektrik faturasında destek yardımı: Düzenli sosyal yardım alanların elektrik faturalarının bir kısmı Devlet tarafından ödenmektedir. Engelli aylığı alanlar bu haktan yararlanır. Ancak evde bakım maaşı alanlar için destek söz konusu değildir. İhtiyaç Sahibi Hanelere Elektrik Tüketim Desteği Verilmesi Hakkında Karara göre; Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarınca Türk vatandaşlarından aylık veya düzenli sosyal yardım almaya ilişkin verilmiş hak sahipliği kararı devam eden hanelerin asgari ihtiyaçlarını karşılamak üzere elektrik tüketim desteği verilmesi amacıyla hazırlanmıştır. Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarınca, düzenli yapılan sosyal yardımlar veya aylıklardan faydalandırılan hanelerden Türk Vatandaşı hak sahiplerine, hak sahipliği kriterlerini kaybedinceye kadar elektrik tüketim desteği verilir. Evlerinde solunum cihazına bağlı hastası olanların, elektrik borcu olduğunda; eğer elektrik dağıtım şirketine engelli raporları ile bildirim yapmışlarsa, borçlarına karşılık elektrik kesintisi uygulanmaz.

Kronik hastalara yönelik elektrik desteği programı: Bu program kronik hastalığı nedeniyle cihaza bağımlı olan hastaların bulunduğu hanelerin elektrik fatura bedeli ve kesintisiz güç kaynağına yönelik ihtiyaçlarının karşılanmasını amaçladığı için üç destek türünü içermektedir. Bunlardan birincisi; hastaların konutlarına ait elektrik faturalarına destek olmak için kullanılan cihazın elektrik tüketim düzeyine göre aylık 200 TL’ye kadarki elektrik faturalarına desteği içeren Elektrik Tüketim Desteği bulunmaktadır. İkincisi; hak sahiplerine kesintisiz güç kaynağı sağlanmasını içeren Kesintisiz Güç Kaynağı Desteği bulunmaktadır. Bir diğeri ise yardımın başladığı ilk ay tek sefere mahsus olmak üzere hak sahibi hanelerin cihaza bağlanma tarihinden sonraki birikmiş elektrik borçlarının ödenmesini içeren Birikmiş Elektrik Borcu Desteği bulunmaktadır. Evde bakım aylığı alanlar ile SYD Vakıflarının karar organı olan Mütevelli Heyetleri tarafından muhtaç kabul edilmeyenler; elektrik desteğinden yararlanamazlar. Bir defa birikmiş elektrik borcu desteğinden faydalananlar, ikinci defa faydalanamazlar.

Elektrik kesintisi olması halinde yaşanabilecek mağduriyetlerin önlenebilmesi için SGK’dan kesintisiz güç kaynağı temin etmemiş olanlara SYD Vakıflarınca, elektrik tüketim desteğinden faydalanan hak sahiplerine başvuruları halinde kesintisiz güç kaynağı alımına yönelik yardım yapılabilir. Başvurular, SYDV’lere yapılır. Vakıf personeli, sağlık personeli ile birlikte hanen ziyareti yapar; başvuranın muhtaçlık durumuna ve cihaza bağlılık durumunun tespitini yapar ve rapor düzenler. Bu rapor, Vakıf Mütevelli Heyeti tarafından değerlendirilir ve karara bağlanır. Bakınız: https://alo144.ailevecalisma.gov.tr/bilgi-bankasi/kronik-hastalara-yonelik-elektrik-destegi-programi

 

Vergi Muafiyetleri

Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) istisnalı araç alımı: Gerekli şartları sağlayan malul ve engelliler yurt içinden ve yurt dışından (gümrük muafiyeti ile) ÖTV istisnalı araç alabilirler. Aşağıdaki kişiler ÖTV istisnalı araç alabilir:

  1. a) Engel durumu ne olursa olsun, %90 veya üzerinde engelli olanların yakınları engelli kişi adına ÖTV istisnalı araç alabilirler. 20 Şubat 2019 tarihinden sonra ÇÖZGER raporu alan çocukların raporunda “Özel Koşul Gereksinimi var (ÖKGV)” ibaresi yazılı olanlar, Yönetmeliğe göre %90-99 engelli sayıldığından ÖTV istisnasından yararlanır. Bakınız: Özel Tüketim Vergisi II. Sayılı Tebliğ. Raporda ifadesi istenebilir.

Rapor alımı sırasında sağlık kurulunca ÖTV ile ilgili ibarenin yazılması yetkililer tarafından belirtilmiş olsa da; bu kişilerin sağlık raporunda “ÖTV istisnası” ile ilgili ifade olması zorunlu değildir. ÖTV II Sayılı Tebliğde, engel oranı %90 ve üzerinde olanların istisnadan yararlanmaları için raporda ÖTV’ye yönelik bir ibarenin olması gerektiği yazılı değildir. Yazılmasını talep edenlerin rapor ücreti ödeyeceklerini (2020 yılı için 200 lira) bilmeleri gerekir.

Raporunda tekerlekli sandalye ya da sedye kullanacağına dair ibare olanlar; yüksek tavanlı araç alabilirler. Bu araçlara rampa yapılması zorunludur.

Engel oranı %90 ve üzerinde olup engelli olduğuna dair sürücü belgesi olanların aracı kendilerinin kullanıp kullanmayacağı şartı aranmaz. Ancak yüksek tavanlı olup rampa yapılmış olan aracı, engellinin kendisi kullanamaz. Bu araçları, ruhsat sahibi engelli kişinin 3. dereceye kadar kan ve kayın akrabaları kullanabilir.

ÖTV istisnalı aracın, engelli kişinin yararına kullanılmadığının tespiti halinde; araç alınırken ödenmeyen ÖTV istenir ve diğer cezai işlemler uygulanır.

  1. b) Engel durumlarına uygun sürücü belgesi olması şartı ile engel oranına bakılmaksızın “özel donanımlı araç kullanır” ibareli raporu olan ortopedik engelli kişiler, kendi adlarına ÖTV istisnalı araç alabilirler. Bu kişilerin raporlarında “özel donanımlı araç kullanabilir” gibi kesin olmayan ifadelerin olması halinde ÖTV istisnasından yararlanılmaz.

Bu araçlar 5 yıl dolmadan satılamaz. Satılması halinde, alım sırasında ödenmeyen ÖTV tutarı ödenir. Aynı şartları taşıyan engelli bir kişiye satılması halinde ÖTV ödenmez. Bu durumda; aracı satan tarafın, aracı alımından itibaren 5 yıl dolmadan yeniden ÖTV istisnalı araç alma hakkı yoktur. Aracı alan engelli kişi için ise 5 yıllık süre; aracın yaşına bakılmaksızın, aracı devir aldığı günden itibaren başlar. Tüm vergiler dâhil en fazla 303 bin 200 lira tutarındaki araçlar için ÖTV istisnası uygulanacaktır. Bu tutar 2020 yılı içindir. Bu tutarda artış olması Cumhurbaşkanlığı Kararı ile mümkündür. Motor hacmi sınırı kaldırılmıştır.

ÖTV Kanunun yürürlüğe girdiği 01.08.2002 tarihi öncesi alınmış raporlar, ÖTV istisnalı araç alımı için geçerli değildir. Süreli raporlarda süre bitimine en az 6 ay kalıncaya dek, araç alımı yapılmış olmalıdır. Kişinin birden fazla engelli raporu varsa, en son tarihli rapor geçerlidir.

Araç alımından sonra, engel oranının %90’ın altına düşmesi halinde, ÖTV ödenmesi gerekmez. Araç alımlarında KDV muafiyeti yoktur. Bakınız: ÖTV Kanunu, ÖTV II Sayılı Tebliğ, Karayolları Trafik Yönetmeliği.

Motorlu taşıtlar vergisi (MTV) muafiyeti: ÖTV istisnalı araçlar MTV’den muaftır. Engel oranı %90 ve üzerinde olup ikinci el araç alanlar da bu istisnadan yararlanır. Araç alımından sonra vergi dairesine başvuru gerekir. Engelli sağlık raporu 1 ya da 2 yıl gibi süreli ise, süre bitiminde yeni alınan rapor vergi dairesine verilir. Eğer yeni alınan raporda engel oranı %90’ın altına düşerse, MTV muafiyeti sona erer. ÇÖZGER raporu olan ancak 18 yaşını doldurduğunda aldığı raporda engel oranı %90’ın altında belirlenen kişilerin de MTV muafiyeti sona erer. Bu durumda bildirim yapmak, araç sahibinin sorumluluğudur. Aksi halde engel oranının düştüğü tarihten itibaren ödenmeyen MTV tutarı faiziyle birlikte kişiden istenir. Bakınız: Motorlu Taşıtlar Vergisi Kanunu.

Engelli park kartı temini: ÖTV istisnalı araçların engelli park yerlerinden yararlanması için Trafik Tescil Şubelerinden “engelli park kartı” alması gerekir. Engelli park kartı, araca değil kişiye verildiğinden, ÖTV istisnalı araçları olmasa da, engel oranı %90 ve üzerinde olanlarla, raporunda “özel donanımlı araç kullanır” ifadesi olanlar bu kartı talep edebilirler. Engelli kimlik kartları ile engelli park yerlerinin kullanımı, park görevlisinin inisiyatifindedir. Engelli kimlik kartı ile engelli park yerlerine park edenlerin; bu durumun emniyet görevlilerince tespiti halinde usulsüz park nedeniyle ceza alabileceklerini bilmeleri gerekir.

Engellilik gelir vergisi indirimi: Engelli çalışanlarla eşi, bakmakla yükümlü oldukları çocuğu, anne ya da babası engelli olan çalışanlar; Gelir Vergisi Kanuna göre bu haktan yararlanır. Bakmakla yükümlülük, SGK yönünden bakmakla yükümlülüktür ve belgelenmesi gerekir. Emekli olunduktan sonra emekli maaşı için bu haktan yararlanılamaz. Ancak emekli kişi yeniden çalışırsa ya da kişi serbest çalışırsa bu haktan yararlanır. Engelli olan eş, çocuk, anne ya da baba bir işte çalışmaya başladığında, bu yakınları adına vergi indirimi hakkı kullanan çalışan; vergi indirimi hakkını yakınına devreder. Bunun için vergi dairesine başvuru yapılır. Vergi indiriminden yararlanan kişi iş yeri değişikliği yaptığında, yeni iş yerinden aldığı çalışma belgesi ile birlikte vergi dairesine başvuru yaparak iş yeri değişikliğini gerçekleştirir.

Engel oranı %40-59 arası olanlar; üçüncü derece vergi indirimi, 60-79 arası olanlar; ikinci derece vergi indirimi, 80-100 arası olanlar; birinci derece vergi indiriminden yararlanır. Çalışanın birden çok engelli yakını varsa her biri için başvuru yapabilir.

İlk Başvuru: İş yerinden alınan “bu iş yerinde çalışmaktadır” ifadeli çalışma belgesi, dilekçe (vergi dairesinden hazır dilekçe formu doldurulabilir), engelli raporunun aslı gibidir fotokopisi*, engelli yakınına bakmakla yükümlü olunduğuna dair SGK’dan alınan belge, kimlik fotokopisi, iki resim, işçiler için sigortalılık belgesi ile birlikte il/ilçe vergi daireleri/defterdarlık/mal müdürlüklerine başvuru yapılır.

*Açıklama: 20.02.2019 tarihinden itibaren alınan engellilik sağlık kurul raporu/ÇÖZGER raporu kişinin e-nabız sistemindeki “raporlar” kısmına kayıt edilmektedir. Birçok hastane yeni alınan bu raporlara “aslı gibidir” kaşesi basmamaktadır. Kişinin raporunun e-nabız sisteminden çıktısı alınarak, başvuru belgelerine eklenebilir. Vergi daireleri, Yönetmelikte de yer aldığı gibi e-rapor sistemi üzerinden kişinin var olan raporunu görmesi halinde, ilave rapor fotokopisi istenmeyecektir.

Emlak vergisinden muafiyet: Emlak Vergisi Kanuna göre, bakmakla mükellef kimsesi olup on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hariç olmak üzere hiçbir geliri olmadığını belgeleyenlerin, gelirleri münhasıran kanunla kurulan sosyal güvenlik kurumlarından aldıkları aylıktan ibaret bulunanların, gazilerin, engellilerin, şehitlerin dul ve yetimlerinin Türkiye sınırları içinde brüt 200 m²’yi geçmeyen tek meskeni olması (intifa hakkına sahip olunması hali dahil) halinde, bu meskenlerine ait emlak vergisi muafiyeti uygulanır. Bu hüküm, yukarıda belirtilenlerin tek meskene hisse ile sahip olmaları halinde hisselerine ait kısım hakkında da uygulanır. Muayyen zamanda dinlenme amacıyla kullanılan meskenler hakkında bu hüküm uygulanmaz.

 

Eğitim Hakkı

Özel gereksinimli çocukların eğitim hakkı: Zorunlu eğitim çağında; 12 yıllık eğitim süresi boyunca özel gereksinimli çocuklar eğitim sistemi içinde olmak zorundadırlar. Özel gereksinimli çocukların eğitim hakkı hiçbir gerekçe ile engellenemez (Engelliler Hakkında Kanun). Okula devam eden engelli çocukların gereksinimlerine yönelik her türlü önlemin, okul yönetimlerince alınması zorunludur. Braille Alfabesi ile ders materyalleri, işitme engelli çocuklar için FM sistemi gibi makul düzenlemenin beklemeden yapılması zorunludur. Makul düzenlemenin yapılmaması, ayrımcılıktır. Bakınız: BM Engelli Hakları Sözleşmesi.

Engelli bireyler açık ortaokul, lise ve halk eğitim merkezlerindeki kurslara ücretsiz kayıt olabilirler.

Zorunlu eğitim süresinde işitme engelliler ve zihinsel engelliler, talepleri halinde yabancı dil dersinden muaftır.

Evde eğitim hakkı: Zorunlu öğrenim çağındaki okula gidemeyen, evden çıkması mümkün olmayan (örneğin solunum cihazına bağlı olan) özel gereksinimli çocukların evde eğitim hakkı vardır. Bu çocukların özel gereksinim raporunda, evde eğitim gereksinimi belirtilir. Başvuru, Rehberlik Araştırma Merkezine yapılır.

Evden çıkması mümkün olmayan bedensel engelli bireylerin evde özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanmaları için RAM’a başvuru yapmaları önerilir.

Özel gereksinimli/engelli bireylere yönelik özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetleri: 20 Şubat 2019 tarihinden önce alınmış geçerli raporu olanların özel eğitim hakkından yararlanmaları için raporlarında en az %20 engelli oldukları belirtilmiş olmalıdır. Bu tarihten sonra özel gereksinim raporu alan (ÇÖZGER) 18 yaş altı çocukların, özel eğitim, fizyoterapi, rehabilitasyon veya benzeri gereksinimleri rapora yazılmış olmalıdır. Belirtilen raporlara sahip olan çocuklar, rehberlik araştırma merkezlerinin (RAM) değerlendirmesi sonucu özel eğitim imkânlarından yararlanır.

Örgün eğitime devam eden özel gereksinimli çocukların özel eğitime devam edebilmeleri için haftada yarım gün izinli olma hakları vardır Bakınız: Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği.

Özel gereksinimli öğrencilere eğitim/ulaşım desteği: Özel eğitim kurumlarına devam eden çocukların özel eğitim ücreti Devlet tarafından karşılanır. Emniyet Genel Müdürlüğünde, çalışan personelin özel eğitim alan çocuklarına ilave eğitim desteği verilmektedir. Bu konuda kurumunuzdan bilgi alınız.

Özel eğitim alan öğrencilerin, kurumlardan okullarına devamlarını sağlamak için ücretsiz taşıma hizmetinden yararlanırlar. Bakınız: Milli Eğitim Bakanlığı Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği, 2014.

Üniversite eğitiminde haklar: Üniversite sınavında öğrencilerin engel durumlarına uygun; ek süre, okuyucu, işaretleyici desteği gibi düzenlemelerin yapılabilmesi için başvuru aşamasında engelli sağlık kurul raporlarını ÖSYM kayıt bürolarına vermeleri gerekmektedir.

Engelli öğrencilerin kayıt oldukları üniversitenin engelli birimleri ile iletişime geçmeleri önerilir. Üniversite yönetimleri, engelli öğrencilerin gereksinimlerine yönelik önlemleri alırlar.

Üniversite tercihlerinde engelli adaylara ek kontenjan ve ek puan sağlanması: Bazı üniversitelerin engelliler için ek kontenjanı var. Ancak bu kontenjanlar standart değildir. Ek kontenjan, harç ve öğrenim giderlerinde indirim olup olmadığı konusunda tercih edilecek üniversiteden bilgi alınması yerinde olacaktır. Engelli adayların sınav puanlarına ÖSYM tarafından ek puan eklenmektedir. Ancak bu yönde yazılı bir beyan ya da standart yoktur. Adayların tercih yaparken bunu dikkate almalarını öneririz.

Özel yetenekli gençlerin üniversiteye geçişi: Özel yetenekle üst öğrenime geçiş yapmak isteyen ve özel yetenek sınavını kazanan bedensel, zihinsel, görme ve işitme engel grubundaki öğrenciler için YGS taban puanı 20 Aralık 2013 tarihinde 100 puan olarak belirlenmiştir. Özel yetenekle üst öğrenime geçiş yapmak isteyen ve özel yetenek sınavını kazanan bedensel, zihinsel, görme ve işitme engel grubundaki öğrenciler için YÖK tarafından uygun görülmesi halinde Güzel Sanatlar Bölümlerine kayıt olabilmeleri hakkı getirilmiştir.

Üniversitede ders muafiyeti: İşitme engelli üniversite öğrencilerinin, talep etmeleri halinde yabancı dil dersi yerine, üniversitelerinin ilgili kurullarının belirleyeceği eşdeğer kredide bir dersin verilmesine karar verilmiştir.

Engelli Sporcular: Engelli gençler için Paralimpik ve Deafolimpik Oyunları, Dünya Özel Olimpiyat Oyunları’nda ilk üç dereceyi alanlara milli sporcularda olduğu gibi özel bir puan verilmektedir. Bu gençler de özel yetenek sınavlarına girmeyecek ve yerleştirmelerini ÖSYM yapacaktır. YGS olmadan Yüksek Öğrenime yerleşme hakkı verilmiştir.

Üniversitede öğrenim ücreti indirimi: Bakanlar Kurulu Kararı ile Yükseköğretim programlarına kayıt veya kayıt yenileme sırasında engelli olduğuna dair raporu ilgili yükseköğretim kurumuna sunan öğrencilerin, ödemesi gereken öğrenim ücreti tutarlarından engellilik oranı kadar indirim yapılır. Engelli olduğu halde, kayıt yaptırma veya kayıt yenileme sırasında engelli olduğuna dair raporu ibraz edemeyen öğrencilere, ilgili belgeyi ibraz ettiği tarihte, engellilik oranı kadar yapılacak indirim tutarı red ve iadeler kaleminden iade edilir.

Yurtta kalan üniversite öğrenciler: Kredi ve Yurtlar Kurumu Yönetmeliğine göre; tekerlekli sandalye kullananlar, görme engelliler, skolyoz hastaları gibi tek başına şehir içi otobüslere binemeyenlere yaşadıkları şehirde yurt imkânı sağlanır. Kredi ve Yurtlar Kurumuna başvurarak konu hakkında bilgi alınız.

Üniversite bursu hakkında: Kredi ve Yurtlar Kurumu (KYK) burs, katkı ve öğrenim kredileri ile Başbakanlık Bursu için %40 ve üzeri engelli olanlarla, anne veya babası %40 ve üzeri engelli olanlar; öncelik hakkından yararlanır. Yükseköğretim kurumuna girmeye hak kazanan ve kayıt yaptırarak öğretime başlayan öğrenci, ilk yılında Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına başvurması durumunda, Başbakanlık Bursundan yararlandırılır. Ayrıca yardımcı ders araç gereçlerinin temini konusunda engelli öğrenciye destek verilmektedir. 2019-2020 yılı Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından ilköğrenim, ortaöğretim, lise ve üniversite öğrencilerine verilen burs desteği karşılıksızdır. Engelli olup muhtaç aylığı (vakıf maaşı) alanlar, bu burstan yararlanamaz.

KYK geri ödemeleri hakkında: KYK geri ödemelerinde mevzuat ile belirlenmiş bir muafiyet yoktur. Ancak, Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu Öğrenim Kredisi Yönetmeliğinin “Borcun Silinmesi” başlıklı 41. maddesinde “öğrenim sırasında veya öğrenimden sonra vefat ettikleri veya çalışamayacak derecede sürekli sakat kalmış oldukları tam teşekküllü bir hastanenin sağlık kurulu tarafından tespit edilenlerin borçları silinir” ibareleri vardır. Dolayısıyla çalışma gücünü en az %60 oranında kaybetmiş olup, “sürekli olarak çalışamaz durumda” olduklarını raporla tespit ettirenlerin, borçları silinecektir.

 

İstihdam Hak

Engelli Kamu Personel Seçme Sınavı (EKPSS): En az %40 oranında engelli olan lise (ortaöğretim), ön lisans ve lisans mezunları yazılı sınava, ilk ve ortaokul mezunları ile özel eğitim uygulama ve iş okulu mezunları; kuraya katılacaktır. Sınav sonuçları 4 yıl geçerlidir. Bir sonraki sınav 2020 yılındadır. Halen memur olarak çalışanlar EKPSS’ye girebilirler. Bu kişiler tercihlerinde, çalıştıkları kadrodan farklı kadro tercih yapmak zorundadır. Emekli olanlar da sınava girebilir ancak bu kişiler genel bütçeye dâhil dairelerin, katma bütçeli idarelerin, döner sermayelerin, kefalet sandıklarının, sosyal güvenlik kurumlarının ve bütçeden yardım alan kuruluşların kadrolarını tercih edemezler.

EKPSS-Kura Takvimi

2020 EKPSS tarihleri: Sınav; 26 Nisan.2020 tarihinde yapılacaktır.

EKPSS Başvuru tarihleri: 24 Ocak 2020-12 Şubat 2020 tarihleri arasındadır.

Geç başvuru: 11 Mart 2020-12 Mart 2020 tarihleri arasındadır.

Sonuçların açıklanması: 27 Mayıs 2020 tarihindedir.

Kuraya Başvuru tarihleri: 28 Nisan 2020 -12 Mayıs 2020 tarihleri arasındadır.

Kura için geç başvuru: 03 Haziran 2020-04 Haziran 2020 tarihleri arasındadır.

Bakınız: Engelli Kamu Personeli Seçme Sınavı ve Engellilerin Devlet Memurluğuna Alınmaları Hakkında Yönetmelik, 2014.

Meslek edinme hakkı: Halk Eğitim Merkezleri, Türkiye İş Kurumu, KOSGEB gibi kamu kurumlarında meslek edindirme kursları açılmakta, bu kursları bitiren engellilere işe yerleştirmelerde öncelik tanınmaktadır. Ayrıca yerel yönetimlerde de meslek kursları açılmaktadır.

Engellilerin İş-Kur kaydı: Engellilerin İŞKUR’a Kayıt yaptırabilmeleri için 14 yaşını doldurmuş olmaları gerekir. Kayıt olanlar, İş-Kur resmi sitesinden engelli bireyler için açılan mesleki kursları takip edebilirler. Başvuru yapacak olanların en az %40 engelli olduklarının ve çalışabilir durumda olduklarının/çalışamayacakları iş alanlarının belirtildiği rapora sahip olmaları gerekir.

İş-Kur tarafından verilen hibe desteği : Bir mesleki sertifikaya sahip, diğer başvuru şartlarını sağlayan ve kendi işini kurmak isteyen engelliler, İş-Kur İl Müdürlüklerinden ya da 444 75 87 numaralı telefondan, hibe desteği hakkında bilgi alabilirler.

Bayilikler: On sekiz yaşını dolduran zihinsel yetersizliği olmayan ve vesayet altında bulunmayan her engelli birey Milli Piyango Genel Müdürlüğü tarafından verilen Sayısal Oyunlar Bayilikleri için başvuru yapabilirler.

 

Engelli Çalışanların Çalışma Hayatında Hakları

Engelli ve engelli yakını olan memurların yer değişikliği

Devlet Memurları Atama ve Yer Değişikliği Yönetmeliğinin ilgili hükmü şudur: Engellilik Durumuna Bağlı Yer Değişikliği Ek Madde 3 –İlgili mevzuatına göre alınan sağlık kurulu raporunda en az yüzde kırk oranında engelli olduğu belirtilen memurlar ile ağır engelli raporlu eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısımları bulunan memurlar engellilik durumundan kaynaklanan gerekçelere dayalı olarak yer değiştirme talebinde bulunabilir. Bu kapsamdaki talepler bu Yönetmelikte yer alan kısıtlayıcı hükümlere tabi olmaksızın kurumların kadro imkânları ve teşkilat yapıları dikkate alınarak karşılanır. Memurun kendisinin veya birlikte yaşadığı eşi ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının engellilik durumunun tedavisi sebebiyle yer değişikliğini talep etmesi halinde, yer değiştirme suretiyle atama yapılacak yerin, memurun ve bu fıkra kapsamındaki yakınlarının engellilik durumuna uygun olması esastır. Engellilik durumu devam ettiği sürece kurumlarca isteği dışında memurun yeri değiştirilmez. Engellilik durumu ortadan kalkan memurlar hakkında bu Yönetmelikte yer alan diğer hükümler uygulanır.

Engelli ve bakmakla yükümlü oldukları engelli yakını olan memurların yer değişikliği isteği kadro ve teşkilat yapısı uygunsa karşılanır. “Bir defaya mahsus” ifadesi, Devlet Memurları Atama ve Yer Değişikliği Yönetmeliği metninden, Danıştay kararı çıkartılmıştır. Her Bakanlığın ya da kurumun, kendisine ait atama ve yer değişikliği olabilir. Tüm kurumların atama ve yer değişikliği yönetmelikleri Devlet Memurları Atama ve Yer Değişikliği Yönetmeliğine uygun olmalıdır (Geçici Madde 5). Memurun adaylık süresi bitiminde (adaylık en az 1, en fazla 2 yıldır) yer değişikliği için dilekçe verme hakkı vardır.

Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği

9 Şubat 2019 tarihinde, Sağlık Bakanlığı Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik Resmi Gazetede yayınlanmıştır. Değişiklik ile birlikte, isteğe bağlı yer değiştirme başlığında 16. Maddenin 2. Fıkrasının (a) bendinde bulunanlar için “bir defaya mahsus atama kısıtlamasına tabi değildir” cümlesi eklenmiştir. Dolayısıyla, eşinin, çocuklarının, annesinin, babasının veya kardeşlerinden birinin ağır engelli olduğunu belgelendirmesi halinde engelli yakınının ikamet ettiği yere, kendisinin engelli olduğunu belgelendiren memurlar (ağır engellilik şartı yok) ise talep ettiği yere bir kereye mahsus atama kısıtlaması olmadan atanma talebinde bulunabilirler. Yönetmelik hükmü şudur:

“İsteğe bağlı yer değiştirme Madde 16- 2) Standardın uygun olması kaydıyla bu Yönetmeliğin puan, süre ve dönem ile ilgili hükümlerine bağlı kalmaksızın; a) Eşinin, çocuklarının, annesinin, babasının veya kardeşlerinden birinin ağır engelli olduğunu belgelendirmesi halinde engelli yakınının ikamet ettiği yere, kendisinin engelli olduğunu belgelendirmesi halinde ise talep ettiği yere, atanabilir”.

Yönetmelikte sağlık mazereti ve engellilik mazereti ayrı maddelerde yer almıştır. Her iki mazeretin uygulaması farklıdır. Yönetmelikte sağlık mazereti şu şekilde yer alır: “Sağlık mazeretine bağlı yer değişikliği Madde 19- 1) Personelin kendisinin, eşinin, annesinin, babasının, bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının ve yargı kararı ile vasi tayin edildiği kardeşinin hastalığının görev yaptığı yerde tehlikeye girdiğini veya görev yerinin değişmemesi hâlinde tehlikeye gireceğini, üniversiteler veya Bakanlık eğitim ve araştırma hastanelerinden alınacak sağlık kurulu raporu ile belgelendirmesi halinde tedavinin yapılabileceği bir sağlık kurum veya kuruluşunun bulunduğu veya sağlığının olumsuz etkilenmeyeceği bir ilin münhal kadrolarına sağlık mazereti değerlendirme komisyonu kararı doğrultusunda atanır.

2) Sağlık mazereti değerlendirme komisyonu, gerekli durumlarda bu raporların başka eğitim ve araştırma hastanelerinin sağlık kurullarınca da usule ve fenne uygunluğunun tespit edilmiş olma şartını arayabilir”.

MSB, Genel Kurmay ve Kuvvet Komutanlıklarında Görevli Devlet Memurlarının Yer Değiştirmesi Hakkında Yönetmelik

Engellilik durumuna bağlı yer değişikliği: Ek Madde1: İlgili mevzuatına göre alınan sağlık kurulu raporunda en az yüzde kırk oranında engelli olduğu belirtilen memurlar ile ağır engelli raporlu eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısımları bulunan memurlar engellilik durumundan kaynaklanan gerekçelere dayalı olarak yer değiştirme talebinde bulunabilir. Bu kapsamdaki talepler bu Yönetmelikte yer alan kısıtlayıcı hükümlere tabi olmaksızın kurumların kadro imkanları ve teşkilat yapıları dikkate alınarak karşılanır.

Memurun kendisinin veya birlikte yaşadığı eşi ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının engellilik durumunun tedavisi sebebiyle yer değişikliğini talep etmesi halinde, yer değiştirme suretiyle atama yapılacak yerin, memurun ve bu fıkra kapsamındaki yakınlarının engellilik durumuna uygun olması esastır. Engellilik durumu devam ettiği sürece kurumlarca isteği dışında memurun yeri değiştirilmez. Engellilik durumu ortadan kalkan memurlar hakkında bu Yönetmelikte yer alan diğer hükümler uygulanır.

Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığında Görevli Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik

Madde 2: Bu Yönetmelik; Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlıklarının Karargâhları ile bağlı birlik, kurum ve kuruluşlarında 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tabi olarak çalışan Devlet memurlarını kapsar. Aday memurlar bu Yönetmelik hükümlerine tabi değildir.

Atamalarda göz önünde bulundurulacak hususlar Madde 9: 1) (d) Özürlü memurların atanmak istedikleri yerde boş kadro bulunması halinde kadroları ile birlikte atamaları yapılabilir.

Açıklama: Her iki Komutanlık, İçişleri Bakanlığına bağlanmıştır. Halen yer değiştirme ile ilgili engellilik mazeretine ilişkin değişiklik yapılmamıştır.

 

Jandarma Genel Komutanlığı Atama Yönergesi

Kendisi, eşi, bakmakla yükümlü olduğu çocukları ile bakmakla yükümlü olduğu ve aynı çatı altında yaşayan anne, baba veya yargı kararıyla vasi tayin edilmesi kaydıyla kardeşi, bu tür hastalıklara (Yönetmeliğin 31. maddesinde geçen) yakalanan subay ve astsubayların atamaları, Sağlık Bakanlığınca engelli sağlık kurul raporu vermeye yetkilendirilmiş hastanelerin sağlık kurullarından alacakları raporlarda öngörülen garnizonlara yapılır. Bu kapsama giren hastalıklar için ikinci yıldan sonraki müteakip sağlık kurulu raporları iki yılda bir alınır.

Engelli eş ve çocuğu olan personelin kendi ve eşlerinin memleketlerine veya ailelerinin ikametgâhlarına atama istekleri: 1. Personelin Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Raporları Hakkında Yönetmelikte kendisine Engelli Sağlık Kurulu Raporu düzenleme yetkisi verilen sağlık kuruluşlarından % 60 ve üzeri alacakları “Özel Eğitim Amaçlı Değerlendirilmesi Uygundur” kararlı rapor alanlar,

  1. Ömür boyu gözetim altında bulunmayı gerektiren ve sürekli tedavi ile yaşamını sürdürebildiği bedeni, zihinsel, spastik ya da görme engellilik haline ilişkin tam teşekküllü askeri hastanelerden, ağır engellilik durumuna ilişkin atamaya esas % 60 ve üzeri olduğunu belirtir sağlık raporu ile müracaat edecektir.
  2. Müracaat eden personelin ataması, atama döneminde dikkate alınacaktır.

Emniyet Hizmetleri Sınıfı Mensupları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği

Personelin Atanamayacağı Yerler Madde 7: Genel Müdürlük merkez, taşra ve merkeze doğrudan bağlı taşra kuruluşlarının kadrolarında geçerli olmak üzere personelin atanamayacağı yerlere ilişkin hususlar aşağıda belirtilmiştir.

3) 30.3.2013 tarihli ve 28603 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik kapsamında özürlü sağlık kurulu tarafından verilen rapora göre kendisinin, eşinin veya çocuklarının özür durumuna göre özür oranı %50 ve üzerinde bulunanlar

Öncelik Sırası Madde 12- Hizmetin aksatılmadan yürütülebilmesi için, bu Yönetmelikte belirtilen bölgelere yapılacak atama ve yer değiştirmelerde aşağıdaki esaslara sıra ile uyulur.

  1. a) Hizmet bölümlerine ve ihtiyacına uygun kadro ve rütbeler,
  2. b) İdari veya asayişle ilgili zorunlu sebepler,
  3. c) Personelin, eşinin veya çocuklarının hayati önemi haiz sağlık durumları,
  4. d) Personelin Atama İstek Formunda belirttiği yerler.

Mazeret Atamaları Madde 18: Mazeret atamaları aşağıdaki hallerde talep edilebilir.

  1. a) Personelin veya eş ve çocuklarının hastalığı nedeniyle bulunduğu yerde görev yapamayacağının tam teşekküllü Devlet hastanesinden veya üniversite hastanesinden, özel üniversite hastanesi hariç, alınan sağlık kurulu raporu ile belgelenmesi.

Talep etmeleri hâlinde, aşağıdaki personel zorunlu ikinci bölge hizmetinden muaf tutulur.

  1. c) Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik kapsamında özürlü sağlık kurulu tarafından verilen rapora göre kendisi, eşi veya çocuklarından;

1) Ağır özürlü olanlar,

2) Özür oranı %80 ve üzerinde bulunanlar,

3) Özür oranı %50 ve üzeri birden fazla engelli birey bulunanlar.

Atamaya esas rapor: Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinde atamaya esas sağlık raporunun niteliği (madde 51): Kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu aile fertlerinden birisinin tedaviyi gerektiren bir hastalığı tespit edilen subay ve astsubaylar atamaya esas sağlık raporu almak için Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı sağlık kurulu raporu vermeye yetkili sağlık kuruluşlarına müracaat edebilir. Atamaya esas sağlık raporunun karar hanesinde “Hayati Öneme Haizdir” ibaresi, ilgili personelin atamasının derhal yapılması gereken durumlarda kullanılır. Ayrıca bu ibarenin rutin olarak kullanıldığı devamlı ilaç raporları, özel eğitim raporları ve benzeri raporlar ile atamaya esas sağlık raporları aynı raporda birlikte düzenlenemez. Atamaya esas sağlık raporlarının karar hanesinde “……. Sürede Takip ve Kontrolü Gereklidir” veya “İlgili Uzman ve/veya Sağlık Merkezinin Bulunduğu Yerde İkameti Uygundur” ifadesine yer verilir. Bu raporların karar hanelerinde hastalığın gerektirdiği mevzuata uygun iklim ya da çalışma şartları, branş, özel eğitim merkezi ya da laboratuvar imkânları belirtilir, garnizon ya da hizmet bölgesi veya hastane adı belirtilmez.

Kurumlar arası geçiş: 675 sayılı DMK’nın 72. maddesine göre, kurumlar arası geçiş isteyen memur, öncelikle geçiş yapmak istediği kurum tarafından kabul edildiğine dair onay almalıdır. Kazanılmış hak derecelerinin altındaki derecelere atanabilmeleri için ise atanacakları kadro derecesi ile kazanılmış hak dereceleri arasındaki farkın 3 dereceden çok olmaması şarttır. Geçiş yapılacak kurum, memurun çalıştığı kuruma yazı yazarak, memuru kendi kurumuna talep eder. Halen çalışmakta olduğu kurum, memurun geçiş yapmasına muvafakat verirse; geçiş işlemleri başlar. Devlet Memurları Kanununda (DMK) engelli çalışana kurumlar arası geçişe yönelik özel bir düzenleme yoktur. Kurumlar arası geçiş talebinde bulunan çalışan, engellilik durumunu ve çalışma şartlarını dilekçesinde belirtebilir.

İşe girdikten sonra engelli hale gelen çalışanların durumu: İşe girdikten sonra engelli hale gelen çalışanlar, erken emeklilik dâhil engelli bireylere tanımlanan tüm haklardan yararlanırlar. Devlet Personel Başkanlığının görüşüne göre; engelli kadrosu yoktur, engelli kontenjanı vardır. “Engelli kontenjanında çalışan” ifadesi, sadece engelli olarak işe girenleri ya da sadece engelli kamu personeli seçme sınavı ile işe alınanları değil, işe girdikten sonra engelli hale gelenleri de kapsar. Bu çalışanın engelli kontenjanına geçmesi için; çalışanın engelli sağlık raporunu kurumuna ibraz etmesi, kurumun da bu raporu e-DPB Uygulamasına kayıt etmesi zorunludur. Bu çalışanların, engelli kontenjanında çalışanlar adına tanımlanmış hakları kullanmaları için (nöbet muafiyeti dâhil), yeniden engelli sağlık raporu almaları istenmez ve vergi indirimi belgesi almaları zorunlu tutulamaz.

Sağlık Hizmetleri Sendikası, Devlet Personel Başkanlığına konu hakkında görüş sormuş, Başkanlık Sendikaya yazdığı cevabi yazısında (11.01.2019, 67982825-622.02-E.316 sayılı, İşe Girdikten Sonra Engelli Hale Gelen Çalışanlar Konulu yazı); işe girdikten sonra engelli hale gelen çalışanların da engelli kontenjanına dahil edilmeleri ve kurumlarca “DPB e-Uygulama” sistemine kayıt edilmeleri gerektiğini belirtmiştir.

Çalışma alanlarının engellilere uygun hale getirilmesi: Engelliler Hakkında Kanuna göre; çalışan veya iş başvurusunda bulunan engellilerin karşılaşabileceği engel ve güçlükleri ortadan kaldırmaya yönelik istihdam süreçlerindeki önlemlerin alınması ve engellilerin çalıştığı iş yerlerinde makul düzenlemelerin, bu konuda görev, yetki ve sorumluluğu bulunan kurum ve kuruluşlar ile işverenler tarafından yapılması zorunludur.

Engelli Kamu Personel Seçme Sınavı ve Engellilerin Devlet Memurluğuna Alınmaları Hakkında Yönetmeliğe göre; İşyerlerinin engellilerin çalışma şartlarına göre düzenlenmesi Madde 16- 1) Kamu kurum ve kuruluşları çalışma yerlerini ve eklentilerini, engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirmek, engellilerin çalışmalarını kolaylaştıracak gerekli tedbirleri almak ve engellilerin görev yaptıkları kadronun gereği olan işleri yapabilmeleri için engel durumlarına göre gerek duyulan yardımcı ve destekleyici araç ve gereçleri temin etmek zorundadır.

2) Engelliler, engelliliklerini artırıcı ve ek engel getirici işlerde çalıştırılamaz.

Engelli çalışanın idari izinleri: Başbakanlık Genelgesine göre (2002/58); Valiliklerce okulların tatil edilmesi halinde (olumsuz hava şartları nedeniyle) aynı bölgedeki kamu görevlisi engelliler ve hamileler idari izinli sayılır. Ayrıca; 10-16 Mayıs Engelliler Haftasının ilk günü ile 3 Aralık Dünya Engelliler Gününde, engellilere yönelik faaliyet gösteren Konfederasyon, bağlı federasyonlar ve bağlı derneklerin kamu görevlisi olan yönetim kurulu üyeleri ile kamuda görev yapan tüm engelliler idari izinli sayılır.

TSK’ da Görev Yapan Engelli Memurların İdari İzinleri Hakkında Yazı: Ocak 2015’de, TSK da görevli engelli memurların 3 Aralık Engelliler Gününde, 10-16 Mayıs Engeliler Haftasının ilk gününde ve olumsuz hava şartları nedeniyle valilik tarafından tatil edilen günlerde, ayrıca bir talimata gerek kalmadan belirlenen tatil sürecince idari izinli sayılacakları ilgili yazıda belirtilmiştir. Ayrıca görme engelli, az gören, gece körlüğü ve yürüme engeli olanların, kış saati uygulamasının olduğu aylarda (mesai saati bitiminin karanlığa geldiği günler için ) yaşayabilecekleri olası kazaları önlemek için mesai saati düzenlemesinin yapılmasının uygun olduğu, bu düzenlemenin Genel Kurmay Başkanlığı Karargâhında ilgili dair başkanlıkları, diğer birlik/ kurumlar için ise Birlik Komutanı/ Kurum Amiri tarafından yapılacağı dair yayınlanan yazıda belirtilmiştir. Bakınız: Genel Kurmay Başkanlığı tarafından Ocak 2015’ de yayınlanan yazı. İlgi: Per: 26702250-1360   14/Per. İşl. D. Svl. Me. ve İşçi

TSK’da görev yapan engelli işçilerin izinleri: 10-16 Mayıs Engelliler Haftasının ilk günü ve 3 Aralık Engelliler Gününde, ayrıca olumsuz hava koşulları nedeni ile Valiliklerce okulların tatil edilmesi halinde aynı bölgedeki engelli işçiler idari izinli olacaklardır. Engelliler Haftası nedeni ile düzenlenen toplantılara delege olarak katılacaklar ise belgelemeleri kaydıyla üç güne kadar ücretli izin verilebilir. İşçinin müracaatı üzerine, en yakın amirinin ve işveren vekilinin muvafakatini almak kaydıyla, işveren vekili tarafından her hizmet yılında toplam 45 güne kadar ücretsiz mazeret izni verilir. Ancak işçinin eş, anne, baba, kardeş ve çocuklarından ibaret yakınlarından birisinin, işçinin bizzat bakımına muhtaç olarak tedavisi yapılabilecek bir hastalığa yakalanması ve bunu kanıtlaması halinde bu izin süresi 60 güne kadar uzatılabilir (MSB 24. Dönem Toplu İş Sözleşmesi metni).

Türk HARBİŞ Sendikası Genel Merkez Yönetiminin, Türk Ağır Sanayii ve Hizmet Sektörü Kamu İşverenleri Sendikası (TÜHİS) ile 14. Temmuz 2017 tarihinde yaptığı görüşme sonucu mutabakata varılan hükümlerden biri "engelli işçiler'' hakkında olmuştur. Bu karar şudur: "Çalışan engellilerin karşılaşabileceği engel ve güçlükleri ortadan kaldırmaya yönelik istihdam süreçlerindeki önlemleri alır''.

Lojman düzenlemesi: Bazı kurumlar, kendi lojman yönergelerinde engelli ve engelli yakını olanlara ilave haklar vermiştir. Kurumlarınızdan bilgi alınız.

TSK’da çalışan engelliler ve ağır engelli yakını olanlara ilave 50, SBÜ Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi çalışanlarından ağır engelli yakını olanlara ilave 50, Emniyet Genel Müdürlüğünde engelli ve engelli yakını olan çalışanlara ise ilave 10 lojman puanı verilir.

Engelli çalışanların nöbet muafiyeti: Devlet Memurları Kanunu (DMK) 101. Maddede “…engelli memurlara da isteği dışında gece nöbeti ve gece vardiyası görevi verilemez” ifadesi yer alır. Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslara göre; sözleşmeli engelli çalışana isteği dışında gece nöbeti ve gece vardiyası görevi verilemez. TSK’da görev yapan engelli memurlar ile (TSK İÇ Hizmet Yönetmeliği 382.madde,(ı) fıkrası), Jandarma Genel Komutanlığında görev yapan engelli muvazzaf ve memurlar bu hakkı kullanırlar. Lise ve ilköğretimde çalışan engelli ve engelli çocuğu olan öğretmenlerin de nöbet muafiyet ve ders programlarını düzenletme hakları vardır.

DMK 101. Maddede "gece nöbeti ve gece vardiyası" tanımı olmadığından, engelli çalışanın hangi saatler arasındaki çalışmadan muaf olacağına dair; Devlet Personel Başkanlığının, 101. maddede yer alan “gece” kavramının tanımı hakkında yayınladığı 08.02.2016 tarih ve 819 sayılı görüşe göre; “günün 24 saatinde devamlılık gösteren hizmetlerinde görev yapan engelli memurların isteği dışında mezkur Kanunun 100. maddesine istinaden belirlenen günlük çalışma saatleri dışındaki vardiyalarda çalıştırılmaması gerektiği, mütalaa edilmektedir”.

Engelli işçiler için; Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğe bakılmalıdır. Yönetmeliğin; “İşçi Postalarının Değişme Süresi” başlıklı 8. maddesine göre; Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları çalıştırılarak yürütülen işlerde postalar; en fazla bir iş haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci iş haftasında gündüz çalıştırılmaları suretiyle ve postalar birbirlerinin yerini alacak şekilde düzenlenir. Zorunluluk olmadıkça işçilerin postaları değiştirilemez. Ancak 4857 sayılı İş Kanununun 69. maddesi uyarınca, gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanakların elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir.

Günlük çalışma saatlerinin tespiti: Devlet Memurları Kanunu 100. Maddeye göre; engelli memurlar için; engel durumu, hizmet gerekleri, iklim ve ulaşım şartları göz önünde bulundurulmak suretiyle günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile öğle dinlenme süreleri merkezde üst yönetici, taşrada mülki amirlerce farklı belirlenebilir.

 

Engelli Çocuğu/Yakını Olan Çalışanların Hakları

Nöbet muafiyeti, günlük eğitim ve bakım izni

“Sendikal Gelişmeler Doğrultusunda Alınacak Önlemler” konulu, Başbakanlık Genelgesinin (2010/2) 3. Maddesine istinaden; bakmakla yükümlü oldukları ağır engelli yakını olan kamu çalışanlarına nöbet muafiyeti vardır. Genelge ile bu çalışanlara günlük bakım izni konusunda kolaylık tanınması sağlanmıştır. İlgili hüküm şudur; “Kamu çalışanlarının kanunen bakmakla yükümlü olduğu engelli aile bireyinin bakıma muhtaç olduğunun ilgili mevzuatına göre alınmış geçerli engelli sağlık kurulu raporu ile belgelendirilmesi kaydıyla bu durumdaki personele; engelli aile ferdinin günlük bakımı için izin kullanımında gerekli kolaylık sağlanacak ve personel mesai saatleri dışındaki nöbet görevinden ve gece vardiyasından muaf tutulacaktır.”

Sağlık Bakanlığı Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü tarafından 30 Nisan 2018 tarihinde yayınlanan yazıda (Sayı 87307621/419) Başbakanlık Genelgesinin yukarıda yazılı 3. Maddesine yer verilmiş ve Bakanlık çalışanlarının genelgede tanımlanan haklardan yararlanmaları sağlanmıştır. Bu yazıda, engelli ve engelli yakını olan çalışanlardan süresi içinde geçerli engelli sağlık raporu varsa yeniden rapor istenmemesi hususu da belirtilmiştir.

Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesinde engelli yakını olan memurlar, günlük eğitim ve bakım izni kullanmaktadırlar. Hastanemizde yapılan çalışma sonucunda; görevli personelin eşi, bakmakla yükümlü olduğu çocukları ve aynı çatı altında yaşayan anne, baba veya yargı kararı ile vasi tayin edilmesi kaydıyla kardeşinin engelli sağlık kurul raporunda ağır engelli ibaresi olanlar nöbet hizmetlerinden muaftır. Engelli sağlık kurul raporu 20 Şubat 2019 tarihinden sonra alınmış ise engelli sağlık kurul raporunda ağır engelliliğin karşılığı olan ifadelerin bulunması gerekir. Bu çalışanlara günlük izinlerinde kolaylık sağlanır. Ayrıca özel eğitim alan eş, çocuk vasi tayin edilmesi kaydıyla engelli kardeşi olanlar; eğitim izni kullanabilmektedir.

Engelli ve engelli yakını olan öğretmenler

Haftalık ders programı düzenlenirken; engelli öğretmenler ve engelli çocuğu bulunanlar göz önünde bulundurulur. Engelli olanlar, engelli çocuğu bulunanlar ve bakmakla yükümlü olduğu engelli birey bulunanlara nöbet görevi verilmez. Ancak bu durumdaki öğretmenlere istemeleri hâlinde, gün tercihlerine öncelik verilerek nöbet görevi verilir. Bakınız; MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği, MEB Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği.

Kamuda çalışan engelli yakını olan işçilere ve sözleşmeli personele ait yukarda ifade edilen izinler konusunda düzenleme olmadığından ve bu çalışanlar için izin/ücret dengesinin sağlanması gerektiğinden; söz konusu izinlerin kullanımı idarenin inisiyatifindedir. Bu çalışanlar için Toplu İş Sözleşmesi Kararı gerekmektedir.

TSK personelleri için günlük eğitim ve bakım izni verilmesi

TSK İzin Yönetmeliğinde 4 Şubat 2015 tarihli yapılan düzenleme ile TSK’ da çalışan engelli çocuğu/yakını olan tüm personele günlük eğitim ve bakım izni hakkı verilmiştir. Yönetmelikte kapsam dışı olan TSK’ da çalışan Devlet Memurlarının da aynı haklardan olduğu gibi yararlanması adına 10 Şubat 2015 tarihinde Genel Kurmay Personel Başkanlığınca MSB ve Kuvvet Komutanlıklarına yazı yayınlanmıştır. Bu yazı doğrultusunda Kuvvet Komutanlıkları ve MSB’ de çalışan Devlet Memurları günlük eğitim ve bakım izinlerini kullanmaktadır. Aynı hükümler 6 Şubat 2015 tarihli Resmi Gazete ile Uzman Erbaş İzin Yönetmeliğine de işlenmiştir.

TSK İzin Hizmet Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik

Türk Silahlı Kuvvetlerinde görevli personelin bakmakla yükümlü olduğu engelli eşi, engelli çocukları ve yargı kararı ile vasi tayin edilmesi kaydıyla engelli kardeşinin; tıbbi tanılaması yapılmış ve 31.5.2006 tarihli ve 26184 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği veya 18.5.2012 tarihli ve 28296 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliğine göre bir özel eğitim kurumunda kayıtlı olması şartı ile özel eğitime getirilip/götürülmesi ve eğitime iştiraki maksadıyla, her engelli birey için haftada 8 saat günlük eğitim izni verilir. Engelli çocuk sahibi anne ve babanın her ikisinin çalışması durumunda bu izin, alınan beyana istinaden birine kullandırılır. Anne ve babadan birinin çalışması durumunda, alınan beyana ve gerekçeye istinaden çalışan ebeveyne bu izin kullandırılır. Bu süre ilgili olduğu haftayı geçmeyecek şekilde personelin isteğine göre bir defada veya bölünerek kullandırılır.

Türk Silahlı Kuvvetlerinde görevli personelin bakmakla yükümlü olduğu eşi, çocukları ve aynı çatı altında yaşayan anne, baba veya yargı kararı ile vasi tayin edilmesi kaydıyla kardeşinin; Engellilik Ölçütü, Sınıflandırması ve Engellilere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre yetkili hastaneden alınması şartı ile raporunda “ağır engelli” ibaresi olan yakınlarının bakımı maksadıyla, her engelli birey için ayrı olmak üzere günde 1 saat günlük bakım izni verilir. Bu sürenin gün içerisinde kullandırılma zamanı personelin isteğine göre düzenlenir. Engelli çocuk sahibi anne ve babanın her ikisinin çalışması durumunda bu izin alınan beyana istinaden birine kullandırılır. Anne ve babadan birinin çalışması durumunda, alınan beyana ve gerekçeye istinaden çalışan ebeveyne bu izin kullandırılır.

Her engelli birey için ayrı olmak üzere bir gün içerisinde, günlük bakım izni veya günlük eğitim izinlerinden sadece biri kullanılır. Türk Silahlı Kuvvetlerinde görevli personelin engelli günlük eğitim izni veya engelli günlük bakım iznini verimli kullanabilmesi açısından birlik imkânları ve amirlerin değerlendirmesine göre ulaşım imkânından istifade ettirilebilir.

TSK’da engelli yakını olan çalışan işçiler hakkında düzenleme

2017 yılında Toplu İş Sözleşmesinde alınan karara göre; engelli yakını olan işçiler TSK İzin Yönetmeliğindeki günlük eğitim ve bakım izni haklarını kullanabilmektedirler. Bu işçiler, özel eğitim izinleri için, “işçinin bir günlük çalışma saati kadar” izinli olacaklardır.

Emniyet Genel Müdürlüğünde engelli yakını olanların hakları

13 Ocak 2016 tarihinde Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanan “Özürlü Yakını Olan Personel Durumu” hakkındaki yazıda (Sayı: B.05.1.EGM.0.71.03.03(112) E.G.M. Genelge No: (2010/15), “Personelin talebi halinde, bakıma muhtaç aile bireylerinden anne, baba, eş ve çocukları hakkında Özürlü Sağlık Kurulu tarafından düzenlenen raporda, özür oranının “% 50 ve üzerinde olduğu” tespit edilenlerden “ağır özürlü” olduğuna karar verilenlerin sadece hafta içi mesai günlerinde çalıştırılmasını, mesai saatleri dışındaki tüm ek görevlerden, nöbetlerden ve gece mesaisinden muaf tutulmasını, özürlü aile bireyinin günlük bakımı için izin kullanımında personele gerekli kolaylığın sağlanmasını, anne ve babanın personel olması durumunda her ikisinin de belirtilen haklardan faydalandırılmasını rica ederim. ( 13 Ocak 2016 tarih, sayı: 37373650-320-31042)” ifadeleri bulunur.

Jandarma Genel Komutanlığında engelli yakını olan çalışanların hakları

Jandarma Genel Komutanlığı Nöbet Hizmetleri Yönergesine göre ağır engelli (tam bağımlı/ÇÖZGER deki ağır engellilik karşılığı olan ifadeler varsa) yakını olanlar nöbet hizmetlerinden muaftır. Çocuğu, eşi özel eğitime devam eden çalışanların, özel eğitim izinleri de vardır. Yönergede geçen ifadeler şunlardır: 01.07 2005 tarihli 5378 sayılı Kanun ile Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırılması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurul Raporları Yönetmelik kapsamında bakıma muhtaç engelli oldukları, ömür boyu gözetim altında bulunmayı gerektiren ve sürekli tedaviyle yaşamını sürdürebildiği bedeni, zihinsel, spastik veya görme engellilik haline ilişkin engelli sağlık kurul raporu düzenleme yetkisi verilen sağlık kuruluşlarından ağır engellilik durumunu içerir raporu bulunan eşi, çocuğu, aynı çatı altında yaşayan annesi/babası, vasi tayin edildiği kardeşi bulunan personel ile eş ve çocuklarından birden fazlasının %50 ve üzeri engellilik durumu yetkili sağlık kuruluşlarınca verilen sağlık kurulu raporuyla belgeleyen personel nöbet/vardiya hizmetine dahil edilmezler.

Ortak hususlar: Yukarıdaki hakların kullanımında 20 Şubat 2019 tarihli ÇÖZGER Yönetmeliğine göre “Çok ileri düzeyde özel gereksinim var (ÖGV)”, “Belirgin ÖGV” ve “Özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ifadelerinin, ilgili mevzuatın uygulanması açısından ağır engellilik durumunu ifade ettiği, Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre ise “tam bağımlı birey” ifadesinin ağır engelliliğin karşılığı olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.

Mazeret izni hakkı

En az yüzde %70 oranında engelli ya da süreğen hastalığı olan çocukları için tüm çalışanlara; çocuğunun hastalanması hâlinde, doktor raporuna istinaden on güne kadar mazeret izni verilir. Bu iznin kullanımında senelik iznin kullanılmış olması şartı aranmaz. Çalışan kişi, bu izni parçalar halinde kullanabilir ya da tamamını birden talep edebilir. İzin talebinin kurum tarafından kabulünde, engelli raporu ve hastalık raporu yeterlidir. Mazeret izni, işçiler için de ücretli izin kapsamındadır. Komisyon Başkanı Ayşe SARI, 2014 yılında, bu maddenin TBMM’de görüşülmesi sürecinde; çocuklar için 16 yaş sınırının kaldırılmasını ve maddenin tüm personel kanunlarına geçirilmesini sağlamıştır.

DMK 104. Maddeye göre; ''memurlara; en az yüzde 70 oranında engelli ya da süreğen hastalığı olan çocuğunun (çocuğun evli olması durumunda eşinin de en az yüzde 70 oranında engelli olması kaydıyla) hastalanması halinde hastalık raporuna dayalı olarak ana veya babadan sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla bir yıl içinde toptan veya bölümler halinde on güne kadar mazeret izni verilir". ÇÖZGER raporu olan çocuklar için %70 ve üzeri engel oranlarına karşılık gelen ifadeler; çok ileri düzeyde özel gereksinim var, belirgin düzeyde özel gereksinim (BÖGV) ve özel Koşul gereksinimi var (ÖKGV) ifadeleridir.

Yasada geçen “süreğen hastalık” ifadesinden; çeşitli kanserler, kalp hastalıkları, böbrek hastalıkları, diyabet, astım ve genetik hastalıklar gibi teşhisler anlaşılabilir. Ayrıca süreğen hastalık ile engellilik durumlarının yasada ayrı ayrı ifade edildiğinin göz önüne alınmasının uygun olacağı değerlendirilebilir. Mazeret iznini; işçi, sözleşmeli personel ve muvazzaf personel aynı şekilde kullanır.

Bakınız; DMK, İş Kanunu, Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar, TSK Personel Kanunu, Uzman Erbaş Kanunu.

Engelli çocuğu olan annelere yarı zamanlı çalışma hakkı

Devlet Memurları Kanunu (madde 104) ve İş Kanununa (madde 74) göre; memur ve işçi anneler için doğumda ya da doğum sonrası ilk 12 ay içinde, bebeği engelli olduğu tespit edilenlere; analık izni bitiminden başlamak üzere bebek 12 ayı tamamlayıncaya dek yarı zamanlı çalışma hakkı (izin) verilmiştir.

Erişilebilirlik

Engelliler Hakkında Kanunda erişilebilirlik; “binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin, engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olması” biçiminde tanımlanırken makul düzenleme; “engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirler” olarak tanımlanmıştır. BM Engelli Hakları Sözleşmesi, erişilebilirlik önlemi alınsın ya da henüz alınamamış olsun, engellilerin bireysel ihtiyaçlarına yönelik makul düzenlemelerin yapılması gerekmektedir.

Sözleşme, makul düzenlemenin/uyumlaştırmanın yapılmasını bir tür ayrımcılık olarak ele alır. Buna göre; çalışma ortamının engelli çalışana uygun olması için, erişilebilirlik önlemleri alınmış olsun ya da olmasın; bireyin ihtiyacına uygun makul düzenlemelerin yapılması zorunludur. Çalışanın, çalışma ortamında kendisine özel makul düzenleme talebi için dilekçe vermesi gerekebilir.

Geçici Madde 2: Kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar, mevcut tüm yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel alt yapı alanları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılar bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirilir.

Geçici Madde 3: Mevcut özel ve kamu toplu taşıma araçları, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde engelliler için erişilebilir duruma getirilir (Kanun yürürlük tarihi Temmuz 2005).

(Ek: 06.02.2014-6518/75 md.) 07.07.2018 tarihine kadar, servis taşımacılığı yapan gerçek ve tüzel kişiler, engelli personel veya öğrenciye talep hâlinde erişilebilir taşıma hizmetini sağlamakla yükümlüdür.

Hastanelerde erişilebilirliğe yönelik hizmetler

Hastanelerin erişilebilir olması ile ilgili çalışmalar devam etmektedir. Bu çalışmalar hakkında bilgi almak için Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan “Özürlü Kişilere Yönelik Sağlık Hizmetlerinin Sunumuna İlişkin 2010/79 sayılı Genelge ve Sağlık Bakanlığı “Sağlık Kurumlarında Özürlü Bireyler İçin Ulaşılabilirlik Temel Bilgiler Rehberi” incelenebilir. Genelgeye göre hastanelerde; TSE Standartlarına uygun olarak mimari önlemler alınır, işaret dili tercümanı istihdam edilir, engelli bireylere verilen sağlık hizmetine yönelik hizmet içi eğitim verilir ve engelli hastalara refakatçi desteği verilir. Gülhane Hastanesinde, ana bina girişinde engelli hastalar için refakatçi görevlendirilmiştir.

Erişilebilirlik ve makul düzenleme ile ilgili şikâyetlerinizi CİMER ya da Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğüne ait bilgiedinme.eyhgm@ailevecalisma.gov.tr adresine; yer, tarih, saat ve şikayet konusunu yazarak bildirebilirsiniz.

Sosyal Güvenlik Hakları

Erken emeklilik: Emekli kişilere bağlanan maaş; yaşlılık maaşıdır. Engelli memur, işçi ve Bağ-Kur çalışanları; yaşı beklemeden, gerekli yıl ve prim gününü tamamladıklarında erken emekli olabilirler. İşe girdikten sonra engelli hale gelenler, tüm haklardan yararlandıkları gibi erken emeklilik hakkında da yararlanabilirler. Başvuruda engelli sağlık kurul raporunun aslının ya da noter onaylı örneğinin beyanı istenebilir.

Engelli memurun erken emeklilik hakkı: Engelli memur, işe giriş tarihi ne olursa olsun erken emeklilik için vergi indirimi belgesi almak zorunda değildir.

1 Ekim 2008 öncesi işe giren ve işe girmeden önce engelli olduklarını belgeleyen engelli memurlar, en az %40 engelli olmak şartı ile engel oranına bakılmaksızın 15 yıl çalışmakla emekli olma hakkı elde ederler. Bu memurlar, Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine tabidirler (5510 sayılı Yasanın Geçiş Hükümleri).

1 Ekim 2008 sonrası işe giren engelli memurlardan; malul sayılmayıp engel oranı %60 veya üzerinde olanlar; 15 yıl ve 3960 prim günü ile erken emeklilik hakkını alırlar. Engel oranı % 50 ilâ % 59 arasında engelli olanlar; en az 16 yıl ve 4320 gün, engel oranı % 40 ilâ % 49 arasında engelli olanlar; en az 18 yıl ve 4680 gün ile emeklilik hakkı elde ederler. Bu memurlar 5510 sayılı Yasa hükümlerine tabidirler.

İşe girdikten sonra engelli hale gelenlerin erken emekliliği: 5510 sayılı Yasanın Geçici 4. Maddesine göre; çalışma gücü kaybı oranı %60 ve üzerinde olanlardan malulen emeklilik hakkı alamayanlar; 15 yıl, çalışma gücü kaybı oranı %50-%59 arasında olanlar; en az 16 yıl-5760 prim günü, çalışma gücü kaybı oranı %40-%49 arasında olanlar; en az 18 yıl-6480 prim günü ile emekli olabilirler.

Bağ-Kur çalışanları için erken emeklilik hakkı: Engel oranı; %60 ve üzerinde olanlar; 15 yıl, 3960 gün, engel oranı; %50-%59 arası olanlar; 16 yıl, 4320 gün, engel oranı; %40-%49 arası olanlar; 4680 günde emeklilik hakkı alırlar. Erken emeklilik için vergi indirimi belgesi almak zorunluluğu yoktur, emeklilik başvurusu için prim borcu olmaması gerekir.

İşçi kadrosunda çalışanların erken emeklilik hakkı: İş Kanuna tabi çalışan engellilerin işe giriş tarihlerine göre ve engel oranlarına göre erken emeklilik süreleri farklılık gösterir. 1 Ekim 2008 öncesi işe giren SSK’lı çalışanın engelli erken emeklilik hakkından yararlanması için; gelir vergisi indirimi belgesi almış olması zorunludur. Bu işçiler 506 sayılı Yasa hükümlerine (5510 sayılı Yasanın Geçiş Hükümleri) tabi olarak emekli olurlar.

Sigorta Başlangıç Tarihi

%40 ile 59 arası

%60 ile 79 arası

%80 ve üzeri

05.08.1991 ve öncesi

15 yıl; 3600 gün

15 yıl;3600 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.1991-05.08.1994

16 yıl; 3760 gün

15 yıl 8 ay;3680 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.1994-05.08.1997

17 yıl; 3920 gün

16 yıl 4 ay;3760 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.1997-  05.08.2000

18 yıl; 4080 gün

17 yıl; 3840 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.2000- 05.08.2003

19 yıl; 4240 gün

17 yıl 8 ay; 3920 gün

15yıl; 3600 gün

06.08.2003- 30.09.2008

20 yıl; 4400 gün

18 yıl; 4000 gün

15yıl;3600 gün

1Ekim 2008 tarihinden önce işe giren engelli işçilerin erken emeklilik süreleri

1 Ekim 2008 ve sonrası işe giren işçiler ise 5510 sayılı Yasa hükümlerine göre emekli olurlar ve erken emeklilik için vergi indirimi belgesi almak zorunda değildirler. Erken emeklilik için yıl ve prim günü şartının sağlanmış olması gerekir. Her ikisini tamamlamış olanların prim günü 5400 günden eksik ise, bu çalışanların prim günleri emeklilik işlemi sırasında 5400 güne tamamlanır.

 

Sigorta Başlangıç Tarihi

%40 ile 49 arası

%50 ile 59 arası

%60 ve üzeri

01.10.2008-31.12.2008

18yıl;4bin 100 gün

16 yıl;3bin700 gün

15 yıl;3bin700 gün

01.01.2009-31.12.2009

18 yıl; 4 bin200 gün

16 yıl;3bin800 gün

15yıl;3 bin800 gün

01.01.2010-31.12.2010

18 yıl; 4 bin300 gün

16 yıl;3 bin900 gün

15yıl; 3bin900 gün

01.01.2011-31.12.2011

18 yıl; 4 bin400 gün

16 yıl; 4 bin gün

15yıl;3bin 960 gün

01.01.2012-31.12.2012

18 yıl; 4 bin500 gün

16 yıl; 4 bin100 gün

15yıl;3bin 960 gün

01.01.2013-31.12.2013

18 yıl; 4 bin600 gün

16 yıl; 4 bin200 gün

15yıl;3bin 960 gün

01.01.2014-31.12.2014

18 yıl; 4 bin680 gün

16 yıl; 4 bin300 gün

15yıl;3bin 960 gün

01.01.2015’den sonra

18 yıl; 4 bin680 gün

16 yıl; 4 bin 320 gün

15yıl;3bin 960 gün

1 Ekim 2008 ve sonrası işe giren engelli işçilerin erken emeklilik süreleri

Engelli çalışanın erken emekliliği için bakınız: 5510 sayılı Genel Sağlık Sigortası ve Sosyal Sigortalar Kanunu (Madde 28). 1 Ekim 2008 öncesi işe giren memur ve işçiler Kanunun Geçiş Hükümlerine bakabilirler.

Malulen emeklilik

İşe girdikten sonra çalışma gücü kaybı oranı, SGK Sağlık Kurulu tarafından % 60 ve üzerinde olduğuna karar verilenler; 10 yıl /1800 iş günü prim ödenmesi şartı ile malulen emekli olurlar. Ancak başkasının bakımına muhtaç derecede malul olanlar için sadece 1800 iş günü prim ödenmiş olma şartı ile malulen emekli olurlar. İşe girmeden önce malul durumda olanlar, malulen emekli olamazlar. Malulen emekli olmak isteyen kişi, SGK’ya başvuru yapar. Başvuru yapıldığında bir işte çalışılıyor şartı aranmaz.

SGK isterse kişiyi, çalışma gücü kaybı oranının tespiti için bir hastaneye sevk eder. SGK Sağlık Kurulu, inceleme sonucu karar verir. Kişi isterse, SGK sonucuna itiraz edebilir. Bakınız: 5510 sayılı Genel Sağlık Sigortası ve Sosyal Sigortalar Kanunu Madde 25.

Ağır engelli çocuğu olan sigortalı annelerin erken emekliliği

1 Ekim 2008 tarihinden sonra (çocuğun doğum tarihi ve ağır engelli hale geldiği tarih dikkate alınır), çalışılan sürenin dörtte biri oranında süre çalışılan süreye ilave edilir. Bu süre emekliliğe kalan süreden düşürülür. Bu haktan yararlanmak için, eğer boşanma durumu varsa velayetin annede olduğu süreler dikkate alınır. Çocuğun bakım evine verilmesi halinde bu haktan yararlanma süresi sona erer. Bakıma muhtaç durumdaki çocuğun vefatı halinde anne, çocuğun yaşadığı süreler için de başvuruda bulunabilir. Başvuruda, mevcut engelli sağlık kurul raporunun aslı gibidir fotokopisi (raporun alındığı hastane başhekimliğince, ıslak imzalı) kullanılır. SGK’nın kararına, zaman aşımı olmaksızın itiraz edilebilir.

Başvuru; çalışma belgesi, engelli raporunun aslı gibidir fotokopisi, çocuğun ve annenin kimlik fotokopileri ve dilekçe ile Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) yapılır.

Bakınız: 5510 sayılı Kanun Madde 28

Engelli erkek çocuklar için maluliyet tespiti talebi: Kız çocukları, evlenmedikleri ve sigortalı bir işe girmedikleri sürece, anne ya da babalarının üzerinden sağlık yardımı almaya devam ederler.

Mezun olması gereken yaşta liseyi veya üniversiteyi bitiren erkek çocuklar, mezun olduktan sonraki 2 yıl boyunca anne ya da babalarının üzerinden sağlık yardımı almaya devam ederler. Anne veya babası sigortalı olmayanların sağlık primi Devlet tarafından ödenir.

Engelli olan erkek çocuklardan öğrenimine devam etmeyenlerin, 18 yaşını doldurduklarında anne ya da babalarının üzerinden sağlık yardımı alabilmeleri için, SGK tarafından haklarında maluliyet incelemesi yapılmalıdır. Öğrenime devam eden çocukların okullarından alınacak öğrenim belgelerini, SGK’ya vermeleri gerekmektedir.

Başvuru: Maluliyet incelemesi için SGK’ya başvuru yapılır. Engelli sağlık kurul raporunun alındığı hastane başhekimliğinden “aslı gibidir” onaylı fotokopisi, çalışan ebeveynin ve çocuğun kimlik belgeleri, çalışılan yerden alınan çalışma belgesi ve dilekçe ile başvuru yapılır. Dilekçede talep edeceğiniz husus; “ekte engelli sağlık kurul raporunu sunduğum oğlum/kızım hakkında, sağlık yardımının üzerimden devam etmesi amacıyla maluliyet tespitinin yapılmasını arz ederim” cümlesiyle ifade edilir. Dilekçe, başvuru esnasında da doldurulabilir. Başvuruda mevcut engelli sağlık kurul raporunun “aslı gibidir” fotokopisi kullanılır. Bakınız SGK Genelgesi, 2015.

SGK’dan malul kararı alan çocuklar, anne veya babalarının üzerinden sağlık yardımına devam ederler ve bu çocukların anne ve babalarının vefatı halinde yetim aylığı alma hakları olur. Malul kararı alamayan çocukların yetim aylığı alma hakları olmaz. Bu çocuklar, zorunlu sağlık primi ödemesi ile ilgili olarak SYDV’ye başvururlar. Burada yapılan gelir testine göre haklarında “G0” kararı verilenlerin sağlık primi Devlet tarafından ödenir.  Haklarında “G0” kararı verilmeyenler, belirlenmiş aylık sağlık primini zorunlu olarak öderler.

SGK’dan olumsuz karar alındığında yeniden inceleme amacıyla karara itiraz edilebilir. Bu amaçla belirli bir zaman aşımı süresi yoktur.

Engelli aylığı alan engelli bireyin, malul çocuk olup olmadıklarına bakılmaksızın sağlık primleri Devlet tarafından ödenmektedir. Engelli aylığı kesilirse, engelli erkek çocuk için maluliyet tespiti istenmelidir.

Ağır engelli çocuğu olan annelerin erken emeklilik talebi ile SGK’dan olumlu karar aldıkları erkek engelli çocuğun maluliyet tespitinde, bu karar kağıdını dilekçelerine eklemeleri işlemlerin kolaylaşması bakımından, tavsiye edilir.

 

SGK Ödeneği Olan Bazı Malzeme ve Hizmetler

Akülü tekerlekli sandalye, manuel tekerlekli sandalye, işitme cihazı, koklear implant (biyonik kulak), ortez ve protezler, fizik tedavi ve diş tedavisi ödemelerinin belirli bir kısmı SGK tarafından karşılanır. Ayrıntılı bilgi ve diğer ödemeler için bakınız: Sağlık Uygulama Tebliği (SUT).

Tekerlekli sandalyeler: Bu malzemeler, 5 yılda bir kez yenilenir. 5 yıldan önce arızalanan, kullanılamayacak durumda olan malzemeler için; durumun doktor tarafından rapor edilmesi halinde 5 yıllık süre beklenmeden ödenek alınabilir.

Akülü tekerlekli sandalyenin SGK ödeneği ile alınmış olması halinde, yenilenirken, eskisinin SGK’ya iadesi zorunludur. Tetrapleji veya parapleji tanılı hastalarda manuel tekerlekli sandalye ile akülü tekerlekli sandalyenin aynı anda reçete edildiği durumlarda, her iki malzeme bedeli ödenir. 

Ödeme kapsamında olan sandalyeler aşağıdadır:

  1. a) Özellikli akülü tekerlekli sandalye: Sadece gaziler için ödenir. 2019 yılı ödemesi; 10 bin liradır.
  2. b) Standart akülü tekerlekli sandalye: 16 yaşın üzeri hastalara temin edilmesi halinde bedeli Kurumca karşılanır. 11-16 (16 yaş dâhil) yaş arası gerekli şartları sağlayan çocuklar için ev, okul gibi kapalı alanlarda kullanım amacıyla bir defaya mahsus olmak üzere pediatrik akülü tekerlekli sandalye bedeli standart akülü tekerlekli sandalye bedeli üzerinden karşılanır. Yürüyemeyen ve bunun yanında tekerlekli sandalyeyi hareket ettirememesi ya da hareket ettirmesi halinde kişinin sağlığının tehlikeye gireceği durumlarda ödenek alınır. Ellerini kullanmasına mani bir durum yok ise ödenek alınamaz. 2019 yılı ödeneği; 2500 liradır.

Not: Gelişim geriliği olup pediatrik tip akülü sandalye almak zorunda olan erişkinler faturalarında ''standart akülü tekerlekli sandalye kodu olan; SUT Kodu: OP1345 yazılması halinde ödenek alabileceklerdir.

  1. c) Aktif tekerlekli sandalye: Sadece gaziler için ödenir. 2019 yılı için ödenek; 3.600 liradır.
  2. d) Standart manuel tekerlekli sandalye: 2019 yılı ödeneği 500 liradır.
  3. e) Hafif manuel tekerlekli sandalye: 2019 yılı ödeneği 1200 liradır.
  4. f) Pediatrik tekerlekli sandalye: 5-15 yaş arası hastalarda Kurumca bedeli karşılanır. Ancak gelişim geriliği olan hastalarda, sağlık kurulu raporunda gelişim geriliğinin belirtilmesi halinde yaş sınırı dikkate alınmaz. 2019 yılı için ödenek; 1200 liradır.
  5. g) Banyo-tuvalet sandalyesi: Sadece gaziler için ödenir. 2019 yılı ödeneği; 750 liradır.

Hasta alt bezi/külotlu hasta alt bezi/çocuk bezi: Tuvalet kontrolü olmayan (mesane ve rektum kontrolü olmayan) yaşlı bireyler ve 2 yaşını dolduran engelli çocuklar için bez raporu çıkartılabilir.

18 yaşına dek çocuk bezi ödemesi yapılırken, 18 yaş sonrası yetişkin bezi ödemesi yapılmaktadır. Ancak 18 yaş altı olup yetişkin bezi kullanan çocukların raporlarında “bel çevresi, boy, kilo gibi değerler verilerek çocuğun yetişkin bezi kullanmasının uygun olduğu” belirtilirse; çocuk için yetişkin bezi ödeneği alınır. Bununla ilgili açıklama SUT’a işlenmiştir.

Diş tedavisi: Engellilerin dolgu, diş çekimi, anestezi altında işlemler ve özel durumlarda protez ücretleri Sağlık Bakanlığına bağlı diş sağlığı merkezleri ve üniversite hastanelerinde olması şartı ile SGK tarafından karşılanır. SGK ile anlaşmalı özel diş sağlığı merkezlerine sevkli gidilmesi zorunludur.

Tıbbi malzeme ve ilaç alımında ödeme yardımı: Hanede kişi başına düşen miktar asgari ücretin üçte birinden az olanlar bağlı oldukları il/ilçe Sosyal Yardımlaşma Dayanışma Vakfına başvurarak almış oldukları tıbbi malzemelerin SGK ödemesi dışında kalan miktarını talep edebilirler. Burada, Vakıf Mütevelli Heyetinin kararınca kişiye ödeme yapılıp yapılmayacağı belirlenir.

Fizik tedavi ve rehabilitasyon uygulamaları: SUT içinde gerekli şartları taşıyanlar için yılda 30+30+30 seans olmak üzere toplamda 90 gün fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmeti alabilirler. Engelli sağlık kurul raporları ilk 30 seans için geçerlidir. Eğitim ve araştırma hastaneleri ile üniversite hastanelerinden fizik tedavi ve rehabilitasyon uygulamasına yönelik rapor alınması halinde; ikinci 30 seans, raporun yenilenmesi halinde ise üçüncü 30 seans alınabilir.

 

Ülkemizde Sağlığa Erişim Hizmetleri

E-Nabız Sistemi: E-Nabız; Sağlık Bakanlığı tarafından uygulamaya koyulan ve e-devlet kapısı üzerinden giriş yapılarak kişinin her türlü sağlık kaydına istediği anda ulaşmasına olanak sağlayan Kişisel Sağlık Sistemidir. Engellilik raporları ve ÇÖZGER raporunun bu sistemden görülmesi ve başvurularda kullanılmak üzere bir örneğinin alınması mümkündür. İlk kez e-Nabız kullanıcısı olacak kişiler; e-Devlet (www.turkiye.gov.tr) üzerinden e-Nabız’a giriş yaparak profil ayarları üzerinden e-Nabız şifresi oluşturmalı ya da kendi Aile Hekimine başvurarak e-Nabız için geçici şifre edinmelidir. Ayrıntılı bilgi için bakınız: https://enabiz.gov.tr/

Evde Sağlık Hizmeti: Engelliliği nedeniyle (solunum cihazına bağlılık vb. gibi) evden hastaneye gitmesi mümkün olmayanlar, aile hekimlerine başvurarak; evde sağlık hizmeti talep edebilirler. Bunun yanında hasta, hasta yakını, diğer kişi veya kurumlar tarafından 444 3 833 numaralı telefon hattı aranarak da evde sağlık hizmeti talep edilebilir.

Muayenede öncelik hakkı: Tüm hastanelerde ve aile hekimliklerinde, engellilere muayene sırasında öncelik hakkı vardır. Genelgeye göre engelliler, acil vakalardan sonra 2. Sırada öncelik hakkında sahiptir. Hastanede yapılan röntgen, EKO, EKG gibi işlemlerde de öncelik hakkı vardır. Bakınız: Sağlık Bakanlığı Genelgesi 2010/73 ve 80 sayılı.

Engelsiz Sağlık İletişim Merkezi (ESİM): Engel Tanımayan Mobil Uygulama: Sağlık Bakanlığı Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü, 112 Acil Çağrı Merkezini kullanamayan işitme engelli bireylere, işaret dilinde 7/24 görüntülü destek veren internet mobil uygulaması (akıllı cep telefonuna indirilir) ESİM, 112 Acil Ambulans hizmeti yanında tercüme hizmetiyle de Merkezi Hekim Randevu Sistemi’nden (MHRS) randevu verilmektedir. ESİM, poliklinik hizmetlerinde, sağlık kurul görüşme ve değerlendirmelerinde de kullanılabilmektedir.

Çocukların aşı programları: Okula gidemeyen engelli çocukların aşıları aile hekimlerinde yapılır. Bu konudaki çalışmayı; Komisyon Başkanı Ayşe SARI, 2014 yılında Halk Sağlığı Kurumu ile yapmıştır.

Tüberküloz ve SSPE hastalarına mali destek: Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu kapsamında acil durum olarak kabul edilen tüberküloz ve SSPE hastalığı nedeniyle psiko-sosyal ve mali kayıp yaşayan hastalar için geliştirilmiş merkezi düzenli nakdi yardım programıdır. SSPE (Subakut Sklerozan Panensefalit) hastalığı; kızamık virüsü enfeksiyonunun neden olduğu bir merkezi sinir sistemi rahatsızlığıdır.

Az rastlanan bir nörolojik hastalık olan SSPE, kızamık aşısı olmayan çocuklarda daha fazla görülen bedensel ve zihinsel engele neden olabilen bir hastalıktır. Tüberküloz hastalığı ise verem olarak bilinir. Her iki durumda da, hastalığın yetkili hastaneden alınacak raporla belgelenmesi gerekir.

Başvuru; SYDY’ye yapılır. Hastanın Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması, hane içinde kişi başına düşen aylık gelirin asgari ücretin aylık net tutarının 2/3 ünün altında olması ve bu hususunun Mütevelli Heyeti kararı ile tespit edilmiş olması, tüberküloz hastasının, Verem Savaş Dispanserince programlanan tedavilerini düzenli olarak yerine getirmesi, takip ve kontrollere düzenli devam etmesi, ilaçlarını hekimce belirlenen periyotlarda kullanması; başvuru şartlarındandır. Gerekli şartları sağlayanlara; (10.000) gösterge rakamı ile memur aylık katsayısının çarpımı sonucu bulunacak tutar kadar düzenli nakdi yardım yapılır (1 evde bakım aylığı tutarı).

Zihinsel engelli çocuklar için vasi kararı çıkarılması

Bu çocuklar için vasilik almak isteyenler; çocuk 18 yaşını doldurduğunda, Sulh Hukuk Mahkemesine başvurmalıdır.  Türk Medeni Kanunun 405. Maddesinde “akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır”. Kanunun 408. Maddesinde ise “yaşlılığı, sakatlığı, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir” ifadeleri bulunur. Mevcut uygulamaya göre haklarında vasi kararı olan kişilerin oy kullanma haklarının iptal edilmesi söz konusu olduğundan, özellikle 408. Maddeye göre istek üzerine haklarında vasi kararı alınanların oy kullanma haklarının korunması zorunludur.

Başvuru: Çocuğun engelli sağlık raporu ile birlikte Sulh Hukuk Mahkemesine, bu mahkemeler yok ise aile mahkemelerine başvuru yapılır. Bu dava için dosya masrafı ödenmez, sadece pul parası ödenir. Ankara’da Sulh Hukuk Mahkemesi için Ulus Adliye Ek Binasına başvuru yapılır. Hâkim, vasiliği alınacak kişi hakkında kısıtlama kararına yönelik rapor isteyebilir. Bu durumda aileye, adli yol ile hastaneye sevk belgesi verilir. Düzenlenen rapor aileye değil, raporu talep eden mahkemeye gönderilir. Haklarında vasi kararı alınanların vasilik kararları, kayıtlı oldukları yerleşim yerinin nüfus müdürlüğüne gönderilir. Yüksek Seçim Kurulu haklarında vasilik kararı verilmiş kısıtlı seçmen bilgilerini, nüfus müdürlüklerinden alır.

Adına ÖTV istisnalı araç alınmış olan engelli bireyin, bu aracın satımı ve yeniden araç alımı işlemlerinde vasilik belgesi istenir. Bu durumda, aracın alımı ya da satımı ile ilgili yazı, vasilik kararı çıkan mahkemeye başvurularak yazdırılır ve yazı hâkim tarafından imzalanır.

Engelli Ehliyeti Alımı/Değişimi

H sınıfı sürücü belgesi kaldırılmıştır. Engellinin kullanmaya yetkili olduğu araç cinsine göre A veya B sınıfı sürücü belgesi ile verilir/değiştirilir. Değiştirme işlemi sırasında sağlık raporu istenir. Değişim için kişi aile hekimine başvuru yapar. Aile hekimi, kişiyi yetkili bir hastaneye sevk eder. Bu rapor ücretlidir. Kişi, Sürücü Adayları ve Sürücülerde Aranacak Sağlık Şartları ile Muayenelerine Dair Yönetmeliğe göre değerlendirilir ve kişiye sürücü olup olamayacağına dair rapor verilir. Bu rapor, komisyon tarafından değerlendirilmek üzere, il sağlık müdürlüğüne teslim edilir. İl sağlık müdürlüğünün olumsuz kararına itiraz edilebilir. Engelli kişinin kullanacağı araçta bulunması gereken özel tertibat, kodu ile birlikte sağlık raporuna yazılır. Elinde H sınıfı ehliyeti olanlar; ehliyet değiştirme işlemlerini 01.01.2016 tarihinden itibaren beş yıl içerisinde tamamlanır. Bakınız: Karayolları Trafik Yönetmeliği.

Kamusal Düzenlemeler

Su indirimi: Bulunduğunuz il/ilçe belediyesinin, engellilere su indirimi yapıp yapmadığını ilgili birimden öğreniniz. Eğer indirim yoksa belediyeden bunu talep edebilirsiniz. Ev sahipleri ve kiracıların, su indirimi için başvurusunda evin deprem sigortası belgesini göstermeleri gerekmektedir. Ev sahipleri tapu belgesi, kiracılar kira kontratı, lojmanda oturanlar ise lojman dağıtım belgesi ile başvuru yaparlar. Engelli sağlık raporunun aslı gibidir belgesi, nüfus kâğıdı fotokopisi ve engelli kişi adına varsa vasi belgesi gerekmektedir. Ankara’da su indiriminden (%50 oranında) yararlanmak için yeni bir düzenleme yapılıncaya dek 18 yaşını doldurmak gerekmektedir.

Şehir içi ulaşım: Belediye otobüsleri, özel halk otobüsleri, metro seferleri, TCDD ve Deniz Yollarının şehir içi/dışı seferleri ücretsizdir. “Ağır engelli”, “tam bağımlı birey” ya da çocuklar için “Çok ileri düzeyde özel gereksinim var (ÖGV)”, “Belirgin ÖGV” ve “Özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ibareli raporu olanların bir refakatçisi (engelli kişi ile birlikte olmak şartıyla) ücretsiz ulaşımdan yararlanır.

Şehirlerarası otobüslerde indirim: Sadece engelli bireyin kendisi indirimden yararlanır. Şehirlerarası ulaşımda engelli indirimi; otobüs firmaları, en az %40 oranında engelli olduğunu belgeleyen kişilere; 20 koltuğa kadar olan taşıtlar için 1 kişiye, 20 koltuktan fazla koltuğa sahip taşıtlar için ise en fazla 2 kişiye, geçerli ücret tarifesi üzerinden bilet ücretinde %40 indirim uygular. Ancak, aynı taşıtla taşınacak engelli yolcu sayısının 20 koltuğa kadar olan taşıtlarda 1’den fazla, 20 koltuktan fazla koltuğa sahip taşıtlarda ise 2’den fazla olması halinde, her fazla engelli yolcu için, geçerli ücret tarifesi üzerinden bilet ücretinde %30 indirim uygulanır. Bu fıkraya uymayan yetki belgesi sahiplerine 5 uyarma verilir.

Hava yollarında indirim: THY için; iç hat biletlerinde %20 indirimden, dış hat biletlerinde %25 indirimden faydalanılır.  Ağır engelli olan yolcuların refakatçileri de indirimli bilet alabilir. Özel ihtiyacı olan yolcular 48 saat öncesinde ilgili hava yollarının müşteri hizmetlerini arayarak ihtiyaçlarını bildirmelidir. Diğer havayolları için müşteri hizmetlerini arayınız.

Müze ve ören yerleri: Giriş ücretsizdir. Özel işletilen müze ve ören yerlerine giriş ücretli olabilir.

Devlet Tiyatroları: Gösteriler ücretsiz izlenir. Özel tiyatrolar ücretli olabilir.

Sinema bileti: Sinema işletenler, engelliler için bilet fiyatlarında %50 oranında indirim yapabilirler.

Temsili askerlik uygulaması: Askerlikten muaf olan, en az %40 engel oranına sahip gençler, her yıl Mayıs ayında, Engelliler Haftasında yapılan bir günlük Temsili Askerlik Törenine katılabilirler. Bu törene katılmak isteyenler, yaşadıkları yerdeki en yakın askeri birliğe, her yılın Nisan ayında başvuru yapması gerekmektedir.

Kablolu TV hizmetleri: TV yayını hizmetlerinde (Digitürk, Türksat Uydunet Hizmetleri, Türkcell Süperonlıne gibi), telefon/internet hizmetlerinde (Türk Telekom Sabit Hat, cep telefonları, Superonline, TTNET ve Fiber İnternet, D Smart gibi) indirimli tarifeler mevcuttur.

Oturulan konutta düzenleme yapılması: Oturulan konutta ve apartmanda yönetmelik gereği engellilere uygun düzenlemeler yaptırılabilir. Kat mülkiyeti yasasına tabi olan apartman, site vb. konutlarda yaşayan kişiler getirilen yasal düzenleme ile engeline uygun düzenleme yaptırma olanağına sahip olmuşlardır.

Engelli seçmenler için düzenleme yapılması: Seçim Kurulları seçimlerde oy kullanacak engelliler için oy kullanma alanlarını engellilere uygun hale getirmekle yükümlüdürler. Seçmen kaydı sırasında engelli sağlık raporunu veriniz. Yatağa bağımlı olup evden çıkamayacak durumda olduklarını hekim raporu ile tespit ettiren seçmenler, evlere oy sandığı talebinde bulunabilirler.

Belediye hizmetleri: Büyükşehir, il, ilçe ve belde belediyeleri engellilere yönelik çalışmalar yapmakla yükümlüdürler. Yaşadığınız il/ilçe belediyelerine müracaat ederek engellilere yönelik hizmetleri öğrenebilirsiniz.

TOKİ kura çekilişinde haklar: TOKİ kampanyalarında uygun şartları taşıyan engelliler, engellilere ait kuraya katılırlar. Kurada çıkmayanlar, genel kuraya katılabilirler.

Bakıma muhtaç yakını olan erbaş ve erler hakkında: Bakıma muhtaç engelli yakını olan erbaş ve erler ailesinin ikametine yakın bir garnizonda askerlik yapabilmek için bulundukları ildeki askerlik şubesine ya da Kuvvet Komutanlıklarına dilekçe ile başvurabilirler. TSK Erbaş ve Er İşlemleri Yönergesine göre (Sayfa 8-2 Madde 5/a);  anne, baba, eş veya çocuğu bakıma muhtaç engelli olan erbaş ve erlerden istekli olanların dağıtımları, erbaş ve erlerin nüfusa kayıtlı oldukları ve kendisi ile ailesinin ikamet ettiği il hudutları dışında olmak kaydıyla, bakıma muhtaç engelli kişinin ikametine yakın birlik, kurum ve karargâhlara yapılır.

Başvuru: Bu haktan yararlanmak isteyenler, askeri birliklerine teslim olduklarında birlik komutanlığına dilekçe ile başvuru yapabilirler.

Öte yandan maddi olarak muhtaç durumda olan asker aileleri maddi destek almak için bulundukları il/ilçedeki SYDV’lere başvuru yapabilirler.

Pasaport alımı: Pasaport Kanununa göre; diplomatik, hususi veya hizmet damgalı pasaport alanların ergin olsalar dahi yanlarında yaşayıp evli bulunmayan ve iş sahibi olmayan aynı zamanda bedensel, zihinsel veya ruhsal engellerinden en az biri nedeniyle sürekli bakıma muhtaç durumda olduğu resmi sağlık kurumlarının düzenlediği sağlık kurulu raporu ile belgelenen çocuklarına da hak sahibi kişinin pasaportu ile aynı sürede geçerli pasaport verilir.

Dışişleri Bakanlığı sitesinde yer alan bilgilere göre pasaport için gerekli belgelere ilave olarak kısıtlılar (zihinsel engelliler) için veli, vasi veya kayyum kararı ve muvafakat belgesi (hakkında vasi kararı varsa, vasilik belgesi) beyan edilmelidir.

Öte yandan, Kanunda geçen “bakıma muhtaç” ibaresinin raporlardaki karşılığının “ağır engellilik”, “tam bağımlı birey” ifadelerinin olması zorunludur. Bununla birlikte çocuklar için ÇÖZGER alınmış ise raporda; “çok ileri düzeyde özel gereksinimi var”, “belirgin düzeyde özel gereksinimi var” ve “özel koşul gereksinimi var” ifadelerinden biri yazmalıdır.

Yatılı kurum bakımı hizmeti: Bakıma ihtiyaç duyacak derecede engelli olup evde bakımı sağlanamayan engelli bireyler şartları sağlamaları halinde, resmi ya da özel bakım kurumlarından yararlanma hakkına sahiptir.

Başvuru: Sosyal Hizmetler İl Müdürlüklerine yapılmaktadır. Bakıma yönelik değerlendirme ve gelir tespiti, il müdürlüğü tarafından yapılacaktır.

Askerlikten Muafiyet Hakkında Bilgi: Engelli ya da herhangi bir hastalığı olan bireylerden, kendilerine askerlik çağrı belgesi (celp) gelenler, aile hekimleri ile iletişime geçerek mevcut engelli sağlık kurul raporlarını beyan ederler. Aile hekimi, engelli bireyi TSK, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliğine uygun inceleme yapan en yakın hastaneye sevk eder. Bu hastanelerde bireyin incelenmesi sonucu, “askerliğe elverişli değildir” ya da “askerliğe elverişlidir” raporu düzenlenir. Askerliğe elverişli olmamak; mevcut mevzuata göre engelliliğin karşılığı değildir. Askerliğe elverişli olmayanlar, en az %40 oranında engellilik sağlık kurul raporu almaları halinde engelli haklarından yararlanabilirler.

Özel kreş ve gündüz bakımevlerinden yararlanma: Hafif zihinsel, görme, işitme, konuşma ve bedensel engelli olan çocukları kabul eden kuruluşlarda özel eğitim öğretmeni veya rehber öğretmen bulundurulur. Anne ya da babası engelli olan çocuklar, ücretsiz olarak kuruluşlara yerleştirilir. Ücretsiz olarak yerleştirilen çocukları kabul etmeyen kuruluşlar hakkında Yönetmeliğin 51. madde hükümleri uygulanır. Bakınız: Özel Kreş ve Gündüz Bakımevleri ile Özel Çocuk Kulüplerinin Kuruluş ve İşleyiş Esasları Hakkında Yönetmelik

Bilgi Edinme ve İdari Başvuru Yapılabilecek Mekanizmalar

Her başvurunun yazılı (dilekçe ile) olarak yapılması ve yazılı cevap alınması, sorunun çözümünü kolaylaştıracağı gibi sorunun devamı halinde bu belgeler; sonradan yapılacak başvurular için delil niteliğinde olacaktır. Engelli, engelli yakını, engelliler hakkında çalışma yapan örgütler veya bireyler; taleplerini, şikâyet, istek ya da önerilerini aşağıda iletişim bilgileri verilen kurum ve kuruluşlara iletebilirler.

Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engeli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü: Engellilere yönelik politikalardan sorumlu Müdürlüktür.

Mail adresi: bilgiedinme.eyhgm@ailevecalisma.gov.tr

İletişim: (0312) 705 70 00- 01

İşitme engelliler mesaj hattı: (0312) 284 38 38

ALO 183 Sosyal Hizmetler: Kadın, çocuk, engelli ve yaşlı, şehit yakınları ve gazilerle ilgili gelen çağrılar değerlendirilerek rehberlik ve danışmanlık hizmeti verilmektedir. İhmal istismar ve şiddet vakaları veya töre ve namus cinayetlerinin önlenmesi için tedbir mahiyetindeki ihbarlar, durumun aciliyeti göz önünde tutularak, vakanın bulunduğu ilin acil müdahale ekip sorumlusuna yönlendirilmektedir.

ALO 144 Sosyal Yardımlar: Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından yürütülen şartlı eğitim/sağlık yardımları, kömür yardımı, gıda yardımı, engelli aylığı, eşi vefat eden kadınlara yapılan yardımlar, tüp bebek yardımı, barınma yardımı vb. yardımlar ile proje destekleri hakkında yapılan her türlü talep, öneri ve şikâyetler alınmakta, veri tabanı incelenerek arayan kişiye başvurusunun durumu hakkında bilgi verilmekte, ilgili İl/İlçe Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına yönlendirme yapılmaktadır.

Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK): Kamu Denetçiliği Kurumu, Anayasanın 74. maddesinde yer alan Anayasal bir Kurumdur. 6328 sayılı Kanunun 5. Maddesi gereğince “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla…” görevlendirilmiştir. Engelli bireyler ve aileleri, hak ihlali olduğunu düşündükleri konularda idari başvuru yapmış olmakla Kuruma başvuru yapabilirler. Telafisi güç zararlar doğmuş ise doğrudan başvuru yapılabilir. Kuruma başvuru dava açmak için zaman aşımı süresini durdurur. Ayrıntılı bilgi için bakınız: https://www.ombudsman.gov.tr/

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK): İnsan haklarını korumak ve geliştirmek, Ulusal Önleme Mekanizması görevini yerine getirmek ve ayrımcılıkla mücadele etmek üzere Kanunla kurulmuştur. Kuruma başvuru için idari başvuru yapılmış olmalıdır (telafisi güç zararlar doğmuş ise doğrudan başvuru yapılabilir). Kuruma başvuru dava açmak için zaman aşımı süresini durdurur. https://www.tihek.gov.tr/

Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi (SABİM)-ALO 184: SABİM; Sağlık sisteminde, yaşanan sorunların yerinde ve eş zamanlı tespiti, sorunun çözümünde etkin olacak mekanizmaların ivedilikle harekete geçirilmesi suretiyle özdenetimi sağlamaktadır. Sağlık hizmeti alan kişiler, şikayetlerini ve hizmetin herhangi bir aşamasında yaşadıkları sorunlarını, Alo 184 hattını arayabilirler.

Doğrudan başvuru için SABİM Adresi: Osmanlı caddesi No:1 Balgat /Ankara

E-posta: sabim@saglik.gov.tr

Fax: 0 312 920 06 07

Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi Engelli Danışma ve Koordinasyon Birimi: Engelli ve engelli yakını olanlara danışmanlık yapmak, hakları konusunda bilgilendirmek, eğitim vermek, savunuculuk yapmak ve kurum-kuruluşlarla koordinasyonu sağlamak üzere kurulmuştur. Haklar konusunda bilgi ve danışmanlık almak, sorunları, görüş ve önerileri iletmek için iletişim numarası: 0 (312) 304 1100-1101


 

Kaynaklar

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu

2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu

2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu

4857 sayılı İş Kanunu

506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun

5510 sayılı Genel Sağlık Sigortası ve Sosyal Sigortalar Kanunu

5682 sayılı Pasaport Kanunu

652 sayılı Özel Barınma Hizmeti Veren Kurumlar ve Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun Hükmünde Kararname

6663 sayılı Kanun

Başbakanlık Genelgesi (2002/58)

Başbakanlık Genelgesi (2010/2)

Belediye Kanunu

Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi

Büyükşehir Belediye Kanunu

Devlet Personel Başkanlığı Görüşleri

EGM Genelgesi (2015/55)

Emekli Sandığı Kanunu

Emlak Vergisi Kanunu

Emniyet Genel Müdürlüğü Genelgesi, “Özürlü Yakını Olan Personel Durumu”, (2010/15).

Emniyet Hizmetleri Sınıfı Mensupları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği

Engelli Kamu Personeli Seçme Sınavı ve Engellilerin Devlet Memurluğuna Alınmaları Hakkında Yönetmelik

Engelliler Hakkında Kanun

Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelik

Jandarma Genel Komutanlığı Nöbet Hizmetleri Yönetmeliği

Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu

Kamu Sağlık Hizmetleri Satış Tarifesi Usul ve Esasları

Karayolları Taşıma Yönetmeliği

Kredi ve Yurtlar Kurumu Yönetmeliği

MEB Okul Öncesi ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği

MEB Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği

MSB, Genel Kurmay ve Kuvvet Komutanlıklarında Görevli Devlet Memurlarının Yer Değiştirmesi Hakkında Yönetmelik

Milli Eğitim Bakanlığı Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği

Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü Sayısal Oyunlar Yönetmeliği

Motorlu Taşıtlar Vergisi Kanunu

ÖTV II Sıralı Tebliğ

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği

Özel Kreş ve Gündüz Bakımevleri ile Özel Çocuk Kulüplerinin Kuruluş ve İşleyiş Esasları Hakkında Yönetmelik

Özel Tüketim Vergisi Kanunu

Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik

Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği

Sağlık Bakanlığı, Özürlü Kişilere Yönelik Sağlık Hizmetinin Sunumuna İlişkin Genelge (2010/79)

Sağlık Bakanlığı, Poliklinik Hizmetlerinde Öncelik Sırası Genelgesi (2010/73 ve 80 sayılı) 

Sağlık Uygulama Tebliği

Sarı A., 2016, Engelli Hakları ve Genel Mevzuat, 2. Basım, Ankara.

Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun

Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar

Sürücü Adayları ve Sürücülerde Aranacak Sağlık Şartları ile Muayenelerine Dair Yönetmelik

TC Anayasası

TSK Erbaş ve Er İşlemleri Yönergesi

TSK İç Hizmet Yönetmeliği

TSK İzin Yönetmeliği

TSK Lojman Yönergesi

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu

Vakıflar Yönetmeliği