Nöbet muafiyeti, günlük eğitim ve bakım izni
Bu konuda düzenleme olmayan Bakanlık, kurum ya da kuruluşlar için geçerli olan Genelge: “Sendikal Gelişmeler Doğrultusunda Alınacak Önlemler” konulu, Başbakanlık Genelgesinin (2010/2) 3. Maddesine istinaden; bakmakla yükümlü oldukları ağır engelli yakını olan kamu çalışanlarına nöbet muafiyeti vardır. Genelge ile bu çalışanlara günlük bakım izni konusunda kolaylık tanınması sağlanmıştır. İlgili hüküm şudur; “Kamu çalışanlarının kanunen bakmakla yükümlü olduğu engelli aile bireyinin bakıma muhtaç olduğunun ilgili mevzuatına göre alınmış geçerli engelli sağlık kurulu raporu ile belgelendirilmesi kaydıyla bu durumdaki personele; engelli aile ferdinin günlük bakımı için izin kullanımında gerekli kolaylık sağlanacak ve personel mesai saatleri dışındaki nöbet görevinden ve gece vardiyasından muaf tutulacaktır.”
 
Sağlık Bakanlığı çalışanları için; Sağlık Bakanlığı Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü tarafından 30 Nisan 2018 tarihinde yayınlanan yazıda (Sayı: 87307621/419) Başbakanlık Genelgesinin yukarıda yazılı 3. Maddesine yer verilmiş ve Bakanlık çalışanlarının genelgede tanımlanan haklardan yararlanmaları sağlanmıştır. Bu yazıya göre ağır engelli yakını olanlar nöbet hizmetlerinden muaftır. Ağır engelli yakınlar için günlük izinlerde kolaylık sağlanmaktadır. Bu yazıda, engelli ve engelli yakını olan çalışanlardan süresi içinde geçerli engelli sağlık raporu varsa yeniden rapor istenmemesi hususu da belirtilmiştir. Özel eğitim günlerinde izinli olmak amacıyla çalışanların idareye dilekçe vererek talepte bulunmaları önerilir.
Kamuda çalışan engelli yakını olan işçilerin ve sözleşmeli personel için yukarıda ifade edilen izinler konusunda düzenleme yoktur. Ancak mevcut Genelgede “kamu çalışanlarının…” ifadesi geçmesi ve bu ifadeden “kamuda çalışan tüm personelin” anlaşılması gerektiğinden, engelli yakını olan çalışanların yazılı başvuru yaparak idareden bilgi almaları yerinde olacaktır. Engelli yakını olan işçiler, haftalık çalışma saatleri dikkate alınarak, yukarıdaki şartları sağladıklarında gece vardiyasından muaf tutulmak için dilekçe ile kurumlarına başvuru yapabilirler.
 
TSK’da çalışan personeliçin; TSK İzin Yönetmeliğine göre; özel eğitim alan eşi, çocuğu veya kardeşi olanlara haftada 8 saat eğitim izni, ağır engelli yakını olanlara günde 1 saat bakım izni verilir. TSK İç Hizmet Yönetmeliğine göre ise ağır engelli çocuk ve eşi olanlara nöbet hizmetlerinden muaftır.
 
TSK’da çalışan işçiler; Toplu İş Sözleşmesinde alınan karara göre TSK İzin Yönetmeliğindeki günlük eğitim ve bakım izni haklarını kullanabilmektedirler. Bu işçiler, özel eğitim izinleri için, “işçinin bir günlük çalışma saati kadar” izinli olacaklardır.
 
Jandarma Genel Komutanlığı çalışanları için; Nöbet Hizmetleri Yönergesine göre ağır engelli (tam bağımlı/ÇÖZGER deki ağır engellilik karşılığı olan ifadeler varsa) yakını olanlar nöbet hizmetlerinden muaftır. Çocuğu, eşi özel eğitime devam eden çalışanların, özel eğitim izinleri de vardır.
 
Emniyet Genel Müdürlüğü (EGM) çalışanları için; Genelge mevcuttur. Genelgeye göre raporunda ağır engelli ibaresi olanlar için; sadece hafta içi mesai saatlerinde çalıştırılması, mesai saatleri dışındaki tüm ek görevlerden, nöbetlerden ve gece mesaisinden muaf tutulması, özürlü aile bireyinin günlük bakımı için izin kullanımında personele gerekli kolaylığın sağlanması, anne ve babanın personel olması durumunda her ikisinin de belirtilen haklardan faydalandırılması sağlanacaktır (Emniyet Genel Müdürlüğü Genelgesi 2015/55 Tarih: 4.12.2015, Konu: Özürlü Yakını Olan Personelin Durumu-13 Ocak 2016 tarih, sayı: 37373650-320-31042 yazı)
 
Milli Eğitim Bakanlığı; Milli Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği ve Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik gereği; Haftalık ders programları düzenlenirken engelli öğretmenler ve engelli çocuğu bulunanlar göz önünde bulundurulur (madde 12). Öğretmenlerden; engelli olanlar, engelli çocuğu bulunanlar ve bakmakla yükümlü olduğu engelli birey bulunanlara nöbet görevi verilmez. Ancak bu durumdaki öğretmenlere istemeleri halinde, gün tercihlerine öncelik verilerek nöbet görevi verilir. Özel eğitim sınıflarında görev yapan özel eğitim öğretmenleri nöbet görevini Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinin ilgili hükümlerine göre yerine getirirler.
 
Açıklama: Hakların kullanımında 20 Şubat 2019 tarihli ÇÖZGER Yönetmeliğine göre “Çok ileri düzeyde özel gereksinim var (ÖGV)”, “Belirgin ÖGV” ve “Özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ifadelerinin, ilgili mevzuatın uygulanması açısından ağır engellilik durumunu ifade ettiği, Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre ise “tam bağımlı birey” ifadesinin ağır engelliliğin karşılığı olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.
 
Kaynak mevzuat için bakınız: TSK İzin Yönetmeliği, TSK İç Hizmet Yönetmeliği, EGM Genelgesi (2015/55), Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği, TSK’da çalışan engelli yakını olan işçiler için Toplu İş Sözleşmesi (2017), Milli Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği ve Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik.
 
Mazeret İzni Hakkı
En az yüzde %70 oranında engelli ya da süreğen hastalığı olan çocukları için tüm çalışanlara; çocuğunun hastalanması hâlinde, doktor raporuna istinaden on güne kadar mazeret izni verilir. Bu iznin kullanımında senelik iznin kullanılmış olması şartı aranmaz. Çalışan kişi, bu izni parçalar halinde kullanabilir ya da tamamını birden talep edebilir. İzin talebinin kurum tarafından kabulünde, engelli raporu ve hastalık raporu yeterlidir. Mazeret izni, işçiler için de ücretli izin kapsamındadır. DMK 104. Maddeye göre; ''memurlara; en az yüzde 70 oranında engelli ya da süreğen hastalığı olan çocuğunun (çocuğun evli olması durumunda eşinin de en az yüzde 70 oranında engelli olması kaydıyla) hastalanması halinde hastalık raporuna dayalı olarak ana veya babadan sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla bir yıl içinde toptan veya bölümler halinde on güne kadar mazeret izni verilir". Yasada geçen “süreğen hastalık” ifadesinden; çeşitli kanserler, kalp hastalıkları, böbrek hastalıkları, diyabet, astım ve genetik hastalıklar gibi teşhisler anlaşılabilir. Ayrıca süreğen hastalık ile engellilik durumlarının yasada ayrı ayrı ifade edildiğinin göz önüne alınmasının uygun olacağı değerlendirilebilir. Mazeret iznini; işçi, sözleşmeli personel ve muvazzaf personel aynı şekilde kullanır.
Bakınız; DMK, İş Kanunu, Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar, TSK Personel Kanunu, Uzman Erbaş Kanunu.
 
Ağır engelli çocuğu olan sigortalı annelerin erken emekliliği
1 Ekim 2008 tarihinden sonra (çocuğun doğum tarihi ve ağır engelli hale geldiği tarih dikkate alınır), çalışılan sürenin dörtte biri oranında süre çalışılan süreye ilave edilir. Bu süre emekliliğe kalan süreden düşürülür. Bu haktan yararlanmak için, eğer boşanma durumu varsa velayetin annede olduğu süreler dikkate alınır. Çocuğun bakım evine verilmesi halinde bu haktan yararlanma süresi sona erer. Bakıma muhtaç durumdaki çocuğun vefatı halinde anne, çocuğun yaşadığı süreler için sonradan da başvuruda bulunabilir.
Başvuru; çalışma belgesi, engelli raporunun aslı gibidir fotokopisi, çocuğun ve annenin kimlik fotokopileri ve dilekçe ile Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) yapılır. Mevcut engelli sağlık kurul raporunun aslı gibidir fotokopisi (raporun alındığı hastane başhekimliğince, ıslak imzalı) kullanılır. Son 1 yıla ait rapor olması şartı kaldırılmıştır.
SGK’nın kararına, zaman aşımı olmaksızın itiraz edilebilir. Bakınız: 5510 sayılı Genel Sağlık Sigortası ve Sosyal Sigortalar Kanunu Madde 28
 
Not: Yukarıdaki bilgiler bu yazı yayınlandığı tarih itibarı ile günceldir. Bu yazılar Ayşe SARI’ya ait olup telif hakkı SİMESEN ve SAHİMSEN’e aittir. Kaynak gösterilmeden paylaşılamaz ve çoğaltılamaz.
 
Ayşe Sarı
Sağlık Hizmetleri Sendikası (SAHİMSEN) Engelliler Komisyon Başkanı
Sivil Memurlar Sendikası Genel Merkez Engellilik Mevzuat Danışmanı
Türkiye Engelsiz Yaşam ve Sosyal Hizmet Vakfı (TEYVAK) Yönetim Kurul Üyesi
Engelliler Konfederasyonu Danışmanı
Gören Kalpler Eğitim Derneği Yönetim Kurul Üyesi
Engelli Çocuk Hakları Ağı (EÇHA) Üyesi