Engelli çocuğu olan annelerin erken emeklilik hakkına dair uygulama esasları

Kadın çalışana sadece çocuğu adına verilen erken emeklilik hakkı, babalar için ve çalışanın ağır engelli olan diğer yakınları için söz konusu değildir. Ancak ağır engelli çocuk babalarına da erken emeklilik hakkı için bir mevzuat çalışmasının var olduğu bilinmektedir.

Engelli çocuğu olan annelere erken emeklilik hakkı 5510 sayılı Kanunun “Yaşlılık sigortasından sağlanan haklar ve yararlanma şartları” başlıklı 28. maddesi ile sağlanmıştır. Emeklilik veya yaşlılık aylığı bağlanması talebinde bulunan kadın sigortalılardan başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede ağır engelli çocuğu bulunanların, 1 Ekim 2008 günü ve sonrasında geçen prim ödeme gün sayıları dikkate alınır. Bu süreler, prim ödeme gün sayılarına eklenir ve eklenen bu süreler emeklilik yaş hadlerinden de indirilir. Bu süre için önemli olan engelli çocuğun bakıma muhtaçlık halinin başladığı tarih ile sona erdiği tarih arasında geçen süreler ve bu süre içinde çocuğun yaşadığının tespitidir.

Engelli çocuğu olan kadın çalışana erken emeklilik hakkı için  çocuğun “başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede ağır engelli” olması gerekir. 20 Şubat 2019 günü engelli sağlık kurul raporlarında bireyin ağır ya da hafif engelli olduğunun belirtilmesi gerektiğini belirten Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırılması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır.

Bu Yönetmeliğe göre alınmış raporlar, süreli ise süresi içinde, sürekli ise ömür boyu geçerlidir. 20 Şubat 2019 tarihinde “Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik” ve 18 yaş altındaki çocuklar için “Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik” (ÇÖZGER) yürürlüğe girmiştir.

Her iki Yönetmelikten “ağır engellilik” ifadesi kaldırılmıştır. Erişkinler yani 18 yaşını dolduran bireyler için ağır engelliliğin karşılığı Yönetmelikte de ifade edildiği gibi “tam bağımlı” ifadesidir.

18 yaş altındaki çocukların eski Yönetmeliğe göre alınmış engelli sağlık kurul raporları ömür boyu geçerlidir. Rapor değiştirecek ya da yeni rapor alacak çocuklar Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik; ÇÖZGER’e göre değerlendirilir. ÇÖZGER’e göre çocukların özel gereksinimlerine bakılır.

Yönetmelik eklerinde, hakların kullanımında göz önüne alınacak tablo yayınlanmıştır. Bu tabloya göre ağır engelliğin karşılığı olan ifadeler şunlardır:

  1. Kategori: Çok ileri düzeyde özel gereksinim var: %70-79 (Ağır engelli olduğu kabul edilir)
  2. Kategori: Belirgin düzeyde özel gereksinim var (BÖGV): %80-89 (Ağır engelli olduğu kabul edilir)
  3. Kategori: Özel Koşul Gereksinimi var (ÖKGV): %90-99 (Ağır engelli olduğu kabul edilir) Yukarıdaki açıklamalar doğrultusunda, çocuğun durumu SGK Sağlık Kurulunca incelenir ve karara bağlanır.

1 Ekim 2008 öncesi bakıma muhtaç çocuğu olup çalışanların bu tarihten önceki süreleri erken emeklilik için değerlendirilmez. Erken emeklilik hakkı, kadın çalışanın çalıştığı süreler için geçerlidir. İşten ayrılanlar ya da prim ödemeyi bırakanlar bu tarihten itibaren erken emeklilik hakkından yararlanamazlar. İşe başlayıp prim ödemeye başlayanlar, bu tarihinden itibaren tekrar erken emeklilik hakkından yararlanmaya başlarlar.

Başka birinin sürekli bakımına muhtaç olma halinin tespiti; Maluliyet Tespit Yönetmeliğinin Ek-1 Hastalık Listesine göre yapılır. Ağır engellilik ya da yeni Yönetmeliklere göre ağır engelliliğin karşılığı olan ifadeler; çocuğun raporunda yer alır. Bu haktan; Bağ-Kur, SSK, Emekli Sandığı, Tarım İşçileri ve İsteğe Bağlı Sigortalı olan anneler yararlanır. Bankalarda çalışan anneler de bu haktan yararlanırlar.

Evlatlık alınan çocuk hakkında SGK malul kararı verdi ise; çocuğun evlatlık alındığı tarihten itibaren olmak şartı ile anne, erken emeklilik hakkından yararlanır.

Rapor değişiminde çocuğun başkasının bakımına muhtaçlık durumu ve ağır engellilik hali kalkmış olursa; durum, SGK’ya bildirilmelidir. ÇÖZGER raporu olan çocukların raporları, 18 yaşını doldurduklarında geçersiz olacağından; yeni alınan rapor, SGK’ya verilmelidir. SGK sağlık kurulu, erken emeklilik kararının çocuk 18 yaşını doldurduğunda yeniden incelemek isterse; çocuk hakkında kontrol muayenesi isteyebilir.

Engelli çocuğunu yatılı kuruma verenler; çocuğunu yatılı kuruma teslim ettikleri tarihten itibaren erken emeklilik hakkından yararlanamazlar. Bu durum, öncesinde kazanılmış süreleri kaybettirmez. Çocuklarını bakım evinden çıkartıp yanlarına tekrar aldıklarında durumu SGK ya bildirdikleri takdirde; bakım evinden çıktığı günden itibaren erken emeklilik hakkından yararlanmaya başlarlar.

Bugün bakıma muhtaç derecede ağır engelli olanlar da istihdam edilmektedirler. Çalışan çocuğun bakımı devam edeceğinden anne, erken emeklilik hakkından yararlanmak üzere başvuru yapabilir. SGK, başvuruyu karara bağlamak için çalışan çocuğun bakıma muhtaçlık/malullük durumunu incelemek üzere yeniden sağlık raporu isteyebilir.

Çocuğun özel eğitim alması ya da evde bakım aylığı alınıyor olması; annenin erken emeklilik hakkından yararlanmasına engel değildir.

Birden fazla engelli çocuğu olanlar; her çocuk için SGK ya müracaat etmelidir. SGK her çocuğun bakıma muhtaçlığının tespitini yapar. Ancak sadece biri üzerinden erken emeklilik hakkından yararlanılır. SGK nın her bir çocuk için işlem yapmasının nedeni; erken emeklilik hakkından yararlanılan çocuğun bakıma muhtaçlığının ortadan kalkması ya da vefatı halinde bu hakkın diğer çocuk üzerinden (şartları sağlarsa) devamının mümkün olabileceğidir.

Anne baba boşandığında; eğer velayet anne üzerinde kalırsa çalışan anne erken emeklilik hakkından yararlanmaya devam eder. Ancak velayet babada kalırsa annenin yararlandığı erken emeklilik süresi, mahkeme kararının çıktığı gün sona erer.

Vasilik kararı, SGK’nın maluliyet kararı ile ilgili değildir. SGK, çocuğun vasilik kararı olup olmadığını sorgulamaz.

Bakıma muhtaç çocuğun vefatı halinde; erken emeklilik hakkından yararlanma süresi sona erer. Vefat tarihine dek SGK ya erken emeklilik hakkı için müracaat etmemiş olanlar bu tarihten sonra da SGK ya müracaat ederek çocuğunun yaşadığı süre içinde bakıma muhtaç olduğu süreler için erken emeklilik hakkından yararlanmayı talep edebilirler.

Erkek malul çocuğun durumu: Erken emeklilik için başvurusu kabul edilmiş annenin engelli çocuğu erkek ise 18 yaşını doldurduğunda sağlık yardımı kesilmeden devam eder. Eğer kesildi ise, erken emeklilik hakkından yararlanıldığına dair SGK’ nın bildirim yazısını ve engellilik raporu tekrar SGK ya verilerek, maluliyet tespiti istenebilir.

Erken emeklilik için müracaat; çalışırken ya da emeklilik işlemleri sırasında yapılabilir. Maluliyet tespiti için, çocuğun mevcut sağlık kurulu raporu ile başvuru yapılır. Müracaat için kadın çalışan, çalıştığı kuruma dilekçe ile başvuru yapabilir. Kurum, çalışanın “çalışma belgelerini” dilekçeye ilave ederek SGK’ya gönderir. Kadın çalışan, isterse çalışma belgelerini kurumundan ya da e-devlet sayfasından alarak; doğrudan SGK’ya başvurabilir.

SGK Sağlık Kurulunca verilen kararlara itiraz edilebilir. Bu itirazlar Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunda değerlendirilir. İtiraz için süre şartı-kısıtlaması-zaman aşımı yoktur. Engelli sağlık raporu alınan hastanenin engelli sağlık kurulu raporu vermeye yetkili olması yeterlidir. Raporun üniversite hastanesinden alınması şartı yoktur.

Yıpranma payı ile erken emeklilik hakkının birlikte kullanımı; her iki hak, Kanunun farklı maddelerinde düzenlenmiştir. Dolayısıyla sigortalı, birinden birini seçmek zorunda değildir. Yıpranma payı hesabında aktif çalışılan süre dikkate alınacak, çocuktan dolayı erken emeklilik için ilave edilen süreler yıpranma payının hesabında dikkate alınmayacaktır.

SGK’ya verilecek dilekçe; eğer çalışılan kurum aracılığı ile başvuru yapacak ise dilekçeye; çalışma belgeleri, engelli sağlık kurul raporunun aslı gibidir fotokopisi ya da sisteme kayıtlı olduğunun teyidi, annenin ve çocuğun kimlik fotokopileri ilave edilir. Doğrudan SGK’ya başvuru yapılırsa; dilekçe formu SGK’dan temin edilebilir.

Ayşe SARI

Sosyal Hizmet Uzmanı